अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 11

प्रारब्ध र आत्मशान्ति

प्रारब्धशान्तिः
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 7

आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं अहमेवेति निश्चयी। निर्विकल्पः शुचिः शान्तः प्राप्ताप्राप्तविनिर्वृतः॥ ७ ॥

ābrahmastambaparyantaṁ aham eveti niścayī | nirvikalpaḥ śuciḥ śāntaḥ prāptāprāptavinirvṛtaḥ || 7 ||

नेपाली भावार्थ

सृष्टिकर्ता ब्रह्माजीदेखि लिएर एउटा सानो घाँसको सिन्कासम्म जे जति अस्तित्व छ, ती सबैमा म नै एकमात्र आत्मतत्त्वका रूपमा व्याप्त छु भन्ने कुरामा जसको अटल निश्चय छ; ऊ सबै प्रकारका सन्देहबाट मुक्त, परम पवित्र र शान्त हुन्छ, अनि के प्राप्त भयो र के पाउन बाँकी रह्यो भन्ने सबै सांसारिक द्वन्द्वहरूबाट सधैंका लागि मुक्त रहन्छ।

English Translation

One who is firmly convinced: 'From the creator Brahma down to a blade of grass, I alone pervade everything,' becomes free from all conceptual doubts, utterly pure, serene, and completely untouched by what has been attained or remains unattained.

सार संक्षेप: जब तपाईंले सारा ब्रह्माण्डलाई आफ्नै आत्माको विस्तारका रूपमा देख्नुहुन्छ, तब न कोही शत्रु रहन्छ, न कुनै लोभ। सबै कुरा आफ्नै रूप भएपछि के पाउनु र के गुमाउनु?

१. 'आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तम्' — सर्वव्यापी आत्मचेतना

अष्टावक्र यहाँ अद्वैत वेदान्तको सर्वोच्च शिखर प्रकट गर्नुहुन्छ:

  • ब्रह्मा (The Cosmic Creator): सृष्टिको सर्वोच्च पद।
  • स्तम्ब (A blade of grass): सृष्टिको सबैभन्दा सानो र नगण्य घाँसको सिन्का।

सांसारिक दृष्टिले यी दुईमा आकाश र पातालको फरक छ। तर आत्मज्ञानीको दृष्टिमा:

  • जसरी सुनका सबै गहना (मुकुटदेखि सानो औंठीसम्म) केवल सुन नै हुन्।
  • जसरी समुद्रका सबै तरङ्ग (विशाल छालदेखि सानो फोकासम्म) केवल पानी नै हुन्।
  • त्यसैगरी ब्रह्मादेखि घाँसको सिन्कासम्म जे जति नाम र रूप छन्, ती सबैमा एउटै चैतन्य आत्मा चम्किरहेको छ।

२. 'अहमेवेति निश्चयी' — म नै हुँ!

यो कुनै व्यक्तिगत अहङ्कारको उद्घोष होइन। यो त सानो अहङ्कार (Ego) पूरै विलीन भएपछि विराट आत्मासँगको तादात्म्य हो।
जब मानिसलाई लाग्छ कि "सबै म नै हुँ":

  1. कसलाई घृणा गर्ने? जब अरू कोही छँदै छैन भने घृणा कसलाई?
  2. कोसँग डराउने? भय सधैँ दोस्रो व्यक्तिबाट हुन्छ; जब दोस्रो कोही छैन भने निर्भयता स्वतः आउँछ।
  3. कसबाट खोस्ने? जब सबै आफ्नै रूप हो भने चोरी वा लोभको कुनै गुन्जायस रहँदैन।

३. 'प्राप्ताप्राप्तविनिर्वृतः' — पूर्ण तृप्ति

संसारको मानिस जीवनभर एउटै दौडमा छ:

  • "मैले यो पाएँ, तर त्यो अझै पाएको छैन।"
  • "मलाई यो भएन, त्यो पुगेन।"

तर जसले सारा ब्रह्माण्डलाई आफ्नै स्वरूपमा देख्यो, उसलाई के अभाव?
ऊ 'प्राप्ताप्राप्तविनिर्वृतः' हुन्छ— जे पाइयो त्यसमा पनि पूर्ण, जे पाइएन त्यसमा पनि पूर्ण!

मनन सूत्र:
"घाँसको सिन्कादेखि अनन्त आकाशसम्म जे छ, त्यो मेरै चेतनाको रूप हो— यहाँ न केही पाउनु छ, न केही गुमाउनु।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):