अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 89

सर्वत्रानवधानस्य न किञ्चिद्वासना हृदि। मुक्तात्मनो वितृप्तस्य तुलना केन जायते॥ ८९॥

sarvatrānavadhānasya na kiñcidvāsanā hṛdi | muktātmano vitṛptasya tulanā kena jāyate || 89 ||

नेपाली भावार्थ

संसारका सबै विषयहरूमा जसको कुनै विशेष आग्रह वा ध्यान रहँदैन (ऊ पूर्ण तटस्थ छ), जसको हृदयमा कुनै पनि प्रकारको वासना वा चाहना बाँकी छैन— त्यो परम तृप्त मुक्त आत्माको तुलना संसारमा अरू कसैसँग कसरी हुन सक्छ र? (उसको तुलना कुनै वस्तु वा व्यक्तिसँग हुनै सक्दैन)।

English Translation

Whose mind pays no anxious attention to anything, in whose heart lingers not the slightest trace of desire—with whom can that supremely contented and liberated soul possibly be compared?

सार संक्षेप: मुक्त पुरुषको हृदय यति पवित्र र तृप्त हुन्छ कि उसको तुलना संसारको कुनै पनि राजा, धनी वा देउतासँग पनि हुन सक्दैन। जसलाई केही चाहिँदैन, ऊ सम्पूर्ण ब्रह्माण्डभन्दा ठूलो र अनुपम हुन्छ।

१. 'सर्वत्रानवधानस्य' — जबरजस्ती एकाग्रताभन्दा पर

साधारण साधकलाई भनिन्छ: "ध्यान देऊ (pay attention), एकाग्र होऊ।"
तर अष्टावक्र यहाँ मुक्त पुरुषको त्यो शिखर देखाउनुहुन्छ जहाँ कुनै कुरामा 'विशेष ध्यान' दिनु नै पर्दैन (अनवधानस्य):

  • किनकि जब कुनै वस्तुसँग व्यक्तिगत स्वार्थ वा डर छैन भने, त्यसमा किन टाउको दुखाउने?
  • सडकमा गाडी गुड्छन्, चरा कराउँछन्, मानिस हिंड्छन्— ज्ञानीको चेतनामा ती सबै ऐनामा छाया परे जस्तै आउँछन् र जान्छन्।
  • ऊ कुनै दृश्यलाई समात्न हात बढाउँदैन। उसको यो तटस्थता नै परम विश्रान्ति हो।

२. 'तुलना केन जायते' — अतुलनीय वैभव

संसारमा सबैको तुलना हुन्छ:

  • धनीको तुलना धनीसँग, बलियोको तुलना बलियोसँग, विद्वानको तुलना विद्वानसँग।
  • तर मुक्त पुरुष (मुक्तात्मनः) को तुलना कसैसँग हुन सक्दैन (तुलना केन जायते)।
  • किन? किनकि अरू सबै भिखारी हुन्, जसलाई केही न केही चाहिएको छ। तर ज्ञानी 'वितृप्तः'— पूर्ण तृप्त छ।
  • इन्द्रको स्वर्ग वा कुबेरको खजाना पनि ज्ञानीको एक सेकेन्डको आत्मिक शान्तिका अगाडि धूलो बराबर हुन्छ।

३. साधकका लागि मनन

  • संसारका स-साना घटनाहरूमा अनावश्यक मानसिक ऊर्जा खर्च गर्न छाड्नुहोस्।
  • आफ्नो हृदयलाई वासनाका फोहोरहरूबाट खाली बनाउनुहोस्।
  • जब तपाईं भित्रबाट तृप्त हुनुहुन्छ, तब तपाईं अद्वितीय र अतुलनीय बन्नुहुन्छ।

मनन सूत्र:
"मेरो हृदयमा कुनै वासना छैन, मेरो चेतनामा कुनै तनाव छैन; म त सबै तुलनाहरूभन्दा पर रहेको परमतृप्त, मुक्त आत्मा हुँ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):