अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 10

वैराग्य र वासनात्याग

वैराग्योपदेशः
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 6

राज्यं सुताः कलत्राणि शरीराणि सुखानि च। संसक्तस्यापि नष्टानि तव जन्मनि जन्मनि॥ ६ ॥

rājyaṁ sutāḥ kalatrāṇi śarīrāṇi sukhāni ca | saṁsaktasyāpi naṣṭāni tava janmani janmani || 6 ||

नेपाली भावार्थ

अघिल्ला अनगिन्ती जन्महरूमा पनि ठूला-ठूला साम्राज्यहरू, प्रिय सन्तानहरू, जीवनसाथीहरू, सुन्दर शरीरहरू र अनेकौं सुखहरू तिमीले अत्यधिक मोह र आसक्ति राख्दाराख्दै पनि नष्ट भएर गएकै हुन्। जब हरेक जन्ममा ती सबै छुट्छन् नै भने, आज फेरि तिनै नश्वर कुराहरूमा किन यति धेरै आसक्त भइरहेका छौ?

English Translation

In birth after birth, kingdoms, children, spouses, bodies, and pleasures—even though you were intensely attached to them—were all lost and destroyed. Why then cling to these very same transient things today?

सार संक्षेप: हामीले हजारौं जुनीमा हजारौं परिवार र साम्राज्य बनाएका थियौं, तर ती सबै बालुवाको घरजस्तै भत्किए। जुन कुरा जतिसुकै माया गरे पनि अन्त्यमा छुट्नैपर्छ, त्यसमा आफ्नो मन अड्काउनु मूर्खता हो।

१. 'जन्मनि जन्मनि' — अनन्त जन्महरूको तीतो अनुभव

अष्टावक्र यहाँ राजा जनकलाई उहाँका पूर्वजन्महरूको लामो चलचित्र सम्झाउनुहुन्छ:

  • के यो पहिलो पटक हो तपाईं राजा हुनुभएको?
  • के यो पहिलो पटक हो तपाईंले कसैलाई पत्नी, पति वा सन्तान बनाएर "मेरो मुटु" भन्नुभएको?
  • अहँ! विगतका हजारौं जन्महरूमा तपाईंले अनेकौं सुन्दर शरीर पाउनुभयो, हजारौं सन्तान जन्माउनुभयो, कतिपटक राजा बन्नुभयो।

तर ती सबै आज कहाँ छन्?

  • के तपाईंको त्यो अघिल्लो जन्मको राज्य काम लाग्यो?
  • के त्यो अघिल्लो जन्मको प्रिय सन्तान आज तपाईंको साथमा छ?
  • के त्यो सुन्दर शरीर आज बाँकी छ?
    सबै धुलोमा मिलिसके!
    र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा: "संसक्तस्यापि नष्टानि" — तपाईंले ती सबैलाई मुटुले बाँधेर राख्न खोज्दाखोज्दै पनि कालले ती सबै खोसेर लग्यो!

२. दोहोरिरहने मूर्खताबाट मुक्ति

यदि कुनै चलचित्र तपाईंले १०० पटक हेरिसक्नुभएको छ र हरेक पटक नायक अन्त्यमा मर्छ भने, के १०१ औँ पटक हेर्दा तपाईं ऊ बाँच्ला भनेर आशा गर्नुहुन्छ?
त्यस्तै, जब हजारौं जन्मदेखि संसारको एउटै अन्त्य (विनाश र बिछोड) भइरहेको छ भने, यस जन्ममा फेरि त्यही नाटकमा किन रुनु?
यो बोधले मनको गहिरो मोहको जरा नै काटिदिन्छ।

३. दैनिक जीवनमा प्रयोग

जब कुनै सम्बन्ध वा सम्पत्ति गुम्छ:

  • छाती पिटेर रुनु पर्दैन।
  • सम्झनुहोस्: "यो त चक्र नै हो, हजारौं पटक छुटिसकेको कुरा फेरि एकपटक छुट्यो। तर म त त्यो सनातन आत्मा हुँ जो हरेक जन्ममा साक्षी भएर बाँचिरहेको छु।"
  • यो विवेकले मानिसलाई गहिरो आत्मशान्ति र धैर्य प्रदान गर्दछ।

मनन सूत्र:
"हजारौं जन्मका साम्राज्य र शरीरहरू धुलोमा मिलिसके; जो कहिल्यै नष्ट हुँदैन, त्यो आफ्नै अविनाशी आत्मालाई चिन।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):