अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 13

परमानन्दको स्थिति

परमानन्दप्राप्तिः
अघिल्लो
पछिल्लो

जनक उवाच

आत्मज्ञानी जनक

श्लोक 5

अर्थानर्थौ न मे स्थित्या गत्या न शयनेन वा। तिष्ठन् गच्छन् स्वपन् तस्मादहमासे यथासुखम्॥ ५ ॥

arthānarthau na me sthityā gatyā na śayanena vā | tiṣṭhan gacchan svapan tasmād aham āse yathāsukham || 5 ||

नेपाली भावार्थ

एक ठाउँमा स्थिर उभिइरहँदा, कतै हिँडडुल गर्दा, वा ओछ्यानमा पल्टिएर सुत्दा— मेरो आत्माको लागि न त कुनै लाभ (अर्थ) हुन्छ, न त कुनै हानि (अनर्थ) नै हुन्छ। त्यसैले उभिए पनि, हिँडे पनि, वा सुते पनि, म सधैँ आफ्नै सहज आत्मानन्दमा सुखपूर्वक रहन्छु।

English Translation

No gain or loss comes to me whether by standing, moving about, or lying down. Therefore, whether standing, walking, or sleeping, I abide happily as I please.

सार संक्षेप: शरीर जुनसुकै आसन वा अवस्थामा भए पनि आत्माको कुनै फाइदा वा बेफाइदा हुँदैन। ज्ञानी मानिस हिँड्दा पनि समाधिमा हुन्छ, बस्दा पनि समाधिमा हुन्छ, र सुत्दा पनि उही अखण्ड आनन्दमा विश्राम लिन्छ।

१. शारीरिक आसनहरूको निरर्थकता

हठयोग वा धार्मिक अनुष्ठानहरूमा विभिन्न आसन र नियमहरू बनाइएका हुन्छन्:

  • "यसरी बस्यो भने पुण्य मिल्छ।"
  • "त्यता हिँड्यो भने पाप लाग्छ।"
  • "यति समय मात्र सुत्नुपर्छ।"

राजा जनक भन्नुहुन्छ:

"आत्माको लागि न उभिँदा कुनै पुण्य थपिन्छ, न हिँड्दा कुनै पाप लाग्छ, न सुत्दा कुनै घाटा हुन्छ (अर्थानर्थौ न मे)!"
यी सबै त केवल शरीरका विभिन्न स्थितिहरू हुन्।

२. चौबीसै घण्टाको अखण्ड समाधि

साधारण साधकको ध्यान केवल बिहान १ घण्टा हुन्छ; बाँकी २३ घण्टा ऊ संसारको तनावमा हुन्छ।
तर आत्मज्ञानीको स्थिति कस्तो हुन्छ?

  • तिष्ठन् (Standing): जब उनी उभिन्छन्, उनी साक्षी आत्मा हुन्।
  • गच्छन् (Walking): जब उनी हिँड्छन्, उनी साक्षी आत्मा हुन्।
  • स्वपन् (Sleeping): जब शरीर सुत्छ, तब पनि चेतना साक्षी भएर सुत्ने अवस्थालाई हेरिरहन्छ।

त्यसैले उनको समाधि कुनै विशेष आसन वा स्थानमा निर्भर छैन।

३. 'अहमासे यथासुखम्'

जनक कुनै कृत्रिम मुद्रा बनाएर बस्नुहुन्न।
शरीरले जे गर्छ— हिँडोस्, बसोस् वा सुतोस्— जनक सधैँ आफ्नै भित्री परमानन्दमा 'यथासुखम्' पूर्ण तृप्त रहनुहुन्छ।

मनन सूत्र:
"शरीर हिँडोस्, बसोस् वा सुतोस्— म त यी सबै शारीरिक अवस्थालाई प्रकाशित गर्ने अविचल साक्षी हुँ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):