अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 32

तत्त्वं यथार्थमाकर्ण्य मन्दः प्राप्नोति मूढताम्। अथवाऽऽयाति सङ्कोचममूढः कोऽपि मूढवत्॥ ३२॥

tattvaṃ yathārthamākarṇya mandaḥ prāpnoti mūḍhatām | athavā''yāti saṅkocamamūḍhaḥ ko'pi mūḍhavat || 32 ||

नेपाली भावार्थ

यस यथार्थ आत्मतत्वलाई सुनेर मन्दबुद्धि अज्ञानी झन् ठूलो अन्योल र मूर्खतामा फस्छ; तर कुनै बिरलो बुद्धिमान् अमूढ साधक भने यसलाई सुनेर संसारका सबै बाहिरी पण्डित्याइँ त्यागी मूर्ख वा अबोध बालक झैं अन्तर्मुखी र शान्त बन्न पुग्छ।

English Translation

Hearing the ultimate Truth just as it is, the dull-minded falls into utter bewilderment; or, a rare wise soul, transcending delusion, withdraws deeply inward and abides silent and unassuming like a simpleton.

सार संक्षेप: अद्वैतको नग्न सत्य सबैका लागि पच्दैन। अज्ञानी यसलाई सुनेर बहकिन्छ वा भ्रमित हुन्छ; तर सच्चा ज्ञानी आफ्नो सम्पूर्ण बौद्धिक घमण्ड त्यागेर बच्चा झैं पूर्णतः सरल र मौन बन्दछ।

१. सत्य सुन्दा दुई फरक प्रतिक्रियाहरू

आत्मज्ञानको परम सत्य— 'तिमी न शरीर हौ, न मन; तिमी अहिले नै मुक्त ब्रह्म हौ'— सुन्दा मानिसका दुई विपरीत प्रतिक्रिया हुन्छन्:

  1. मन्दबुद्धिको प्रतिक्रिया (मन्दः प्राप्नोति मूढताम्):

    • अपरिपक्व मानिसले यो सुन्दा कि त स्वच्छन्द हुन्छ ('म ब्रह्म हुँ, जे गरे पनि हुन्छ' भनेर पाप र भोगमा लाग्छ),
    • वा पूर्ण अन्योलमा पर्छ ('यदि म शरीर नै होइन भने यो संसार के हो? म किन बाँच्ने?'),
    • र यसरी अज्ञानको झन् गहिरो दलदलमा भासिन्छ।
  2. उत्तम अधिकारिक साधकको प्रतिक्रिया (अमूढः कोऽपि मूढवत्):

    • जसको भित्री विवेक जागृत छ, उसले यो सुन्नासाथ आफ्नो सारा शास्त्रीय तर्क, अहङ्कार र ज्ञानको बोझ खसालिदिन्छ।
    • ऊ बाहिरबाट कुनै विद्वत्ता देखाउँदैन; ऊ पूर्णतः संकोच (अन्तर्मुखता) मा गएर अबोध बालक वा मौन मूर्ख झैं शान्त भइदिन्छ।

२. 'मूढवत्' — ज्ञानीको बालसुलभ सरलता

उपनिषद्हरूमा भनिएको छ: "बाल्येन तिष्ठासेत्"— बालक झैं सरल भएर बस।

  • जब मानिसले थाहा पाउँछ कि बुद्धिको कुनै पनि शब्दले परमात्माको वर्णन गर्न सक्दैन, तब बुद्धिको घमण्ड चकनाचुर हुन्छ।
  • बाहिरी मानिसहरूलाई लाग्न सक्छ कि ऊ केही जान्दैन वा चुपचाप बस्छ, तर भित्र ऊ परमानन्दको सागरमा डुबिरहेको हुन्छ।
  • यही कारणले ठूला-ठूला आत्मज्ञानीहरू (जस्तै रमण महर्षि वा जडभरत) बाहिरी जगतमा अत्यन्त सरल र मौन देखिन्थे।

३. साधकका लागि चेतावनी र मार्गनिर्देशन

  • अद्वैत ज्ञानलाई अहंकार बढाउने हतियार नबनाउनुहोस्; 'म ज्ञानी भएँ' भन्ने भाव नै अज्ञान हो।
  • शास्त्रका तर्क-वितर्कमा अल्झिनुभन्दा आफ्नै मौनतामा डुब्नु श्रेयस्कर छ।
  • आफूलाई ठूलो विद्वान् देखाउनुभन्दा बच्चा झैं निष्कपट र निश्चल बन्नु नै मुक्तिको वास्तविक द्वार हो।

मनन सूत्र:
"साँचो ज्ञानले मलाई ठूलो पण्डित बनाउँदैन, बरु मेरा सबै बौद्धिक अहंकारहरू पखालेर मलाई अबोध बालक जस्तै स्वच्छ र शान्त बनाउँछ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):