अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 15

तत्त्वज्ञानको उपदेश

तत्त्वोपदेशः
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 9

गुणैः संवेष्टितो देहस्तिष्ठत्यायाति याति च। आत्मा न गन्ता नागन्ता किमेनमनुशोचसि॥ ९ ॥

guṇaiḥ saṁveṣṭito dehas tiṣṭhaty āyāti yāti ca | ātmā na gantā nāgantā kim enam anuśocasi || 9 ||

नेपाली भावार्थ

प्रकृतिका तीन गुणहरू (सत्त्व, रज र तम) बाट बनेको यो शरीर नै जन्म लिन्छ (आउँछ), केही समय बाँच्छ (रहन्छ), र अन्तमा मर्छ (जान्छ)। तर आत्मा न कहिल्यै कतै जान्छ, न कतैबाट आउँछ (ऊ सर्वव्यापी र अचल छ)। त्यसो भए तिमी यस शरीरको आउने-जाने खेलका लागि किन शोक गर्छौ?

English Translation

Enveloped by the gunas (modes of Nature), the body comes, stays, and departs. But the Self neither goes nor comes. Why, then, do you grieve over this body?

सार संक्षेप: जन्म र मृत्यु केवल शरीरका यात्रा हुन्। आत्मा आकाश जस्तै सर्वव्यापी छ; जो सर्वत्र छ, ऊ कहाँबाट आउने र कहाँ जाने? जब तपाईं आत्मालाई अचल जान्नुहुन्छ, तब मृत्युको शोक मेटिन्छ।

१. जन्म-मृत्युको विज्ञान: शरीर भर्सेस आत्मा

हामी किन कसैको मृत्यु हुँदा छाती पिटेर रुन्छौं?
किनकि हामीलाई लाग्छ कि "ऊ मर्यो, ऊ सधैंका लागि गयो!"
महर्षि अष्टावक्र यहाँ सत्यको शल्यक्रिया गर्नुहुन्छ:

  1. देहः आयाति याति च:
    • शरीर माटो, पानी, आगो, हावा र आकाशबाट बनेको हो।
    • यो प्रकृतिका तीन गुण (सत्त्व, रज, तम) को समीकरण हो।
    • जबसम्म समीकरण मिल्यो, शरीर बाँच्यो। जब समीकरण टुट्यो, शरीर माटोमै मिल्यो।
    • आउने र जाने काम केवल शरीरको हो।
  2. आत्मा न गन्ता नागन्ता:
    • के आकाश कतै आउँछ वा जान्छ?
    • जब हामीले कोठा बनाउँछौं, कोठाभित्र आकाश देखिन्छ। जब कोठा भत्काइन्छ, के आकाश मर्छ?
    • आकाश जहाँ थियो, त्यहीँ रहन्छ!
    • त्यसैगरी शरीर जन्मिँदा आत्मा आएको होइन, र शरीर मर्दा आत्मा गएको होइन।

२. 'किमेनमनुशोचसि' — शोकको निरर्थकता

भगवान् श्रीकृष्णले श्रीमद्भगवद्गीता (२.११) मा अर्जुनलाई भन्नुभएको थियो:

"अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे। गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः॥"

अष्टावक्र पनि जनकलाई त्यही प्रश्न सोध्नुहुन्छ:
"जब तिम्रो आत्मा कहिल्यै मर्दैन र तिमी कहिल्यै जन्मेकै थिएनौ भने यो पुराना लुगा फेरे जस्तै शरीरको फेरबदलमा किन विलाप गर्छौ?"

३. निर्भयताको सूत्र

यो श्लोकले मानिसको मनबाट मृत्युको सबैभन्दा ठूलो कालो छायाँ हटाउँछ।
हामी शरीर हुन सक्छौं, तर हामी शरीर मात्र होइनौं— हामी त्यो अमर जीवन-तत्त्व हौं जसलाई कुनै मृत्युले छुन सक्दैन।

मनन सूत्र:
"शरीर आउँछ र जान्छ, यो प्रकृतिको नियम हो; म त कहिल्यै कतै नआउने र कतै नगएर सधैँ रहने अचल आत्मा हुँ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):