अष्टावक्र उवाच
सद्गुरु अष्टावक्र
श्लोक 9
गुणैः संवेष्टितो देहस्तिष्ठत्यायाति याति च। आत्मा न गन्ता नागन्ता किमेनमनुशोचसि॥ ९ ॥
guṇaiḥ saṁveṣṭito dehas tiṣṭhaty āyāti yāti ca | ātmā na gantā nāgantā kim enam anuśocasi || 9 ||
नेपाली भावार्थ
प्रकृतिका तीन गुणहरू (सत्त्व, रज र तम) बाट बनेको यो शरीर नै जन्म लिन्छ (आउँछ), केही समय बाँच्छ (रहन्छ), र अन्तमा मर्छ (जान्छ)। तर आत्मा न कहिल्यै कतै जान्छ, न कतैबाट आउँछ (ऊ सर्वव्यापी र अचल छ)। त्यसो भए तिमी यस शरीरको आउने-जाने खेलका लागि किन शोक गर्छौ?
English Translation
Enveloped by the gunas (modes of Nature), the body comes, stays, and departs. But the Self neither goes nor comes. Why, then, do you grieve over this body?
सार संक्षेप: जन्म र मृत्यु केवल शरीरका यात्रा हुन्। आत्मा आकाश जस्तै सर्वव्यापी छ; जो सर्वत्र छ, ऊ कहाँबाट आउने र कहाँ जाने? जब तपाईं आत्मालाई अचल जान्नुहुन्छ, तब मृत्युको शोक मेटिन्छ।
१. जन्म-मृत्युको विज्ञान: शरीर भर्सेस आत्मा
हामी किन कसैको मृत्यु हुँदा छाती पिटेर रुन्छौं?
किनकि हामीलाई लाग्छ कि "ऊ मर्यो, ऊ सधैंका लागि गयो!"
महर्षि अष्टावक्र यहाँ सत्यको शल्यक्रिया गर्नुहुन्छ:
२. 'किमेनमनुशोचसि' — शोकको निरर्थकता
भगवान् श्रीकृष्णले श्रीमद्भगवद्गीता (२.११) मा अर्जुनलाई भन्नुभएको थियो:
अष्टावक्र पनि जनकलाई त्यही प्रश्न सोध्नुहुन्छ:
"जब तिम्रो आत्मा कहिल्यै मर्दैन र तिमी कहिल्यै जन्मेकै थिएनौ भने यो पुराना लुगा फेरे जस्तै शरीरको फेरबदलमा किन विलाप गर्छौ?"
३. निर्भयताको सूत्र
यो श्लोकले मानिसको मनबाट मृत्युको सबैभन्दा ठूलो कालो छायाँ हटाउँछ।
हामी शरीर हुन सक्छौं, तर हामी शरीर मात्र होइनौं— हामी त्यो अमर जीवन-तत्त्व हौं जसलाई कुनै मृत्युले छुन सक्दैन।