अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 2

आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास

आत्मविस्मयोल्लासः
अघिल्लो
पछिल्लो

जनक उवाच

आत्मज्ञानी जनक

श्लोक 22

मय्यनन्तमहाम्भोधौ चित्तवाते प्रशाम्यति। अभाग्याज्जीववणिजो जगत्पोतो विनश्वरः॥ २२ ॥

mayy anantamahāmbhodhau cittavāte praśāmyati | abhāgyāj jīvavaṇijo jagatpoto vinaśvaraḥ || 22 ||

नेपाली भावार्थ

म अनन्त महासागर-स्वरूप आत्मामा जब चित्त (मन) रूपी बतास शान्त हुन्छ, तब यो संसारी सुख-दुःखको व्यापार गर्न हिँडेको 'जीव' रूपी व्यापारीको 'संसार' रूपी जहाज दुर्भाग्यवश चकनाचुर भई डुब्दछ!

English Translation

In me, the boundless great ocean, when the wind of the mind calms down, the ship of the world belonging to the merchant-jiva is, as if by misfortune, wrecked and dissolved into non-existence!

सार संक्षेप: संसार एउटा व्यापार हो, जहाँ जीव नाफा-घाटा (सुख-दुःख) को खोजीमा भौंतारिरहन्छ। जब मन शान्त हुन्छ, तब यो संसार रूपी डुङ्गा डुब्छ र जीवले थाहा पाउँछ कि ऊ व्यापारी होइन, स्वयं अनन्त महासागर नै हो।

१. 'जीव-वणिजः' — संसारी मानिसको व्यापारी स्वभाव (The Merchant Mentality)

जनकले यहाँ सांसारिक जीवलाई 'वणिजः' (व्यापारी) सँग तुलना गर्नुभएको छ।
एउटा संसारी मानिसको जीवन हेरौं:

  • ऊ सबैसँग सौदाबाजी (Bargaining) गरिरहेको हुन्छ।
  • "मैले उसलाई यति माया दिएँ, उसले मलाई किन दिएन?" (नाफा र घाटा)
  • "मैले यति पूजा गरेँ, भगवानले मलाई फल दिनुभएन।" (सौदा)
  • "यो सम्बन्धबाट मलाई के फाइदा हुन्छ?"

यो 'जीव रूपी व्यापारी' संसार रूपी डुङ्गा (जगत्पोतः) मा चढेर कामना, वासना र महत्वाकांक्षाको समुद्रमा यात्रा गरिरहेको हुन्छ।

२. डुङ्गा डुब्नु अज्ञानीका लागि 'दुर्भाग्य', ज्ञानीका लागि 'मुक्ति'

जब ध्यान वा आत्मज्ञानद्वारा मनको बतास थामिन्छ, तब संसारको डुङ्गा डुब्छ।
यहाँ जनक व्यंग्य गर्दै भन्नुहुन्छ— 'अभाग्यात्' (दुर्भाग्यवश)!

  • अज्ञानी मानिसलाई लाग्छ— "मेरो संसार उजाडियो, मेरो व्यापार चौपट भयो, मेरो अहङ्कार मेटियो, कस्तो अभाग्य!"
  • तर ज्ञानी हाँस्दै भन्छ— "डुङ्गा डुबेपछि मात्र थाहा भयो कि म कुनै गरीब डुङ्गा चालक होइन, म त त्यो डुङ्गालाई थाम्ने अनन्त महासागर पो रहेछु!"

३. दैनिक जीवनमा मन शान्त हुनुको महत्त्व

जबसम्म मनमा विचारको आँधी चलिरहन्छ, तबसम्म मानिस तनाव, चिन्ता र दौडधुपमा पिल्सिरहन्छ।
जब ध्यान र आत्मविचारद्वारा चित्त शान्त हुन्छ, तब संसारको सबै कृत्रिम बोझ समाप्त हुन्छ र आत्मा आफ्नो सहज स्वरूपमा विश्राम गर्दछ।

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):