जनक उवाच
आत्मज्ञानी जनक
श्लोक 22
मय्यनन्तमहाम्भोधौ चित्तवाते प्रशाम्यति। अभाग्याज्जीववणिजो जगत्पोतो विनश्वरः॥ २२ ॥
mayy anantamahāmbhodhau cittavāte praśāmyati | abhāgyāj jīvavaṇijo jagatpoto vinaśvaraḥ || 22 ||
नेपाली भावार्थ
म अनन्त महासागर-स्वरूप आत्मामा जब चित्त (मन) रूपी बतास शान्त हुन्छ, तब यो संसारी सुख-दुःखको व्यापार गर्न हिँडेको 'जीव' रूपी व्यापारीको 'संसार' रूपी जहाज दुर्भाग्यवश चकनाचुर भई डुब्दछ!
English Translation
In me, the boundless great ocean, when the wind of the mind calms down, the ship of the world belonging to the merchant-jiva is, as if by misfortune, wrecked and dissolved into non-existence!
सार संक्षेप: संसार एउटा व्यापार हो, जहाँ जीव नाफा-घाटा (सुख-दुःख) को खोजीमा भौंतारिरहन्छ। जब मन शान्त हुन्छ, तब यो संसार रूपी डुङ्गा डुब्छ र जीवले थाहा पाउँछ कि ऊ व्यापारी होइन, स्वयं अनन्त महासागर नै हो।
१. 'जीव-वणिजः' — संसारी मानिसको व्यापारी स्वभाव (The Merchant Mentality)
जनकले यहाँ सांसारिक जीवलाई 'वणिजः' (व्यापारी) सँग तुलना गर्नुभएको छ।
एउटा संसारी मानिसको जीवन हेरौं:
यो 'जीव रूपी व्यापारी' संसार रूपी डुङ्गा (जगत्पोतः) मा चढेर कामना, वासना र महत्वाकांक्षाको समुद्रमा यात्रा गरिरहेको हुन्छ।
२. डुङ्गा डुब्नु अज्ञानीका लागि 'दुर्भाग्य', ज्ञानीका लागि 'मुक्ति'
जब ध्यान वा आत्मज्ञानद्वारा मनको बतास थामिन्छ, तब संसारको डुङ्गा डुब्छ।
यहाँ जनक व्यंग्य गर्दै भन्नुहुन्छ— 'अभाग्यात्' (दुर्भाग्यवश)!
३. दैनिक जीवनमा मन शान्त हुनुको महत्त्व
जबसम्म मनमा विचारको आँधी चलिरहन्छ, तबसम्म मानिस तनाव, चिन्ता र दौडधुपमा पिल्सिरहन्छ।
जब ध्यान र आत्मविचारद्वारा चित्त शान्त हुन्छ, तब संसारको सबै कृत्रिम बोझ समाप्त हुन्छ र आत्मा आफ्नो सहज स्वरूपमा विश्राम गर्दछ।