अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 47

न मुक्तिकारिकां धत्ते निःशङ्को युक्तमानसः। पश्यञ्छृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्नन्नास्ते यथासुखम्॥ ४७॥

na muktikārikāṃ dhatte niḥśaṅko yuktamānasaḥ | paśyañchṛṇvanspṛśañjighrannaśnannāste yathāsukham || 47 ||

नेपाली भावार्थ

सम्पूर्ण संशयहरूबाट मुक्त र आफ्नो आत्मस्वरूपमा सदा एकाकार भएको ज्ञानी पुरुषले मोक्षका कुनै पनि कडा नियम वा साधनहरू धारण गर्दैन। ऊ आँखाले हेर्दै, कानले सुन्दै, स्पर्श गर्दै, सुँघ्दै र खाँदै पनि आफ्नै परमानन्दमा सहज र स्वतन्त्र रूपले जीवन बिताउँछ।

English Translation

Free from doubts and ever unified with the Self, the sage adheres to no prescribed rules for liberation; while seeing, hearing, touching, smelling, and eating, he lives happily and effortlessly at ease.

सार संक्षेप: जसले सत्य पाइसक्यो, उसलाई मोक्षको नियम र साधनको बोझ चाहिँदैन। ऊ संसारका सामान्य इन्द्रिय क्रियाहरू— खानु, पिउनु, हेर्नु, सुन्नु— सहज रूपमा गर्दा पनि भित्रबाट कहिल्यै विचलित नभई परमानन्दमा बाँचिरहन्छ।

१. 'न मुक्तिकारिकां धत्ते' — साधनको अन्त्य

साधनाको चरणमा विभिन्न नियम हुन्छन्: यम, नियम, व्रत, उपवास, विशेष आहार, र निश्चित अनुष्ठान।
यी सबैलाई 'मुक्तिकारिका' (मुक्ति दिलाउने साधन वा नियम) भनिन्छ।

  • तर जब लक्ष्य प्राप्त हुन्छ, तब साधनहरूको कुनै आवश्यकता रहँदैन।
  • नदी तरिसकेपछि डुङ्गालाई किनारमै छोडिन्छ।
  • ज्ञानी पुरुष संशयरहित (निःशङ्कः) र आत्मतत्वसँग नित्य जोडिएको (युक्तमानसः) हुनाले ऊ कुनै कृत्रिम नियमको बन्धनमा बाँधिदैन।

२. पञ्च-इन्द्रियहरूको सहज व्यवहार

अष्टावक्र यहाँ भगवद्गीता (अध्याय ५, श्लोक ८-९) को प्रसिद्ध वाक्य स्मरण गराउनुहुन्छ: "पश्यञ्शृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्नन्गच्छन्स्वपञ्श्वसन्..."

  • ज्ञानीका आँखाहरू खुला हुन्छन्— ऊ हेर्छ।
  • कानले शब्द सुन्छ, छालाले स्पर्श गर्छ, जिब्रोले स्वाद लिन्छ, नाकले सुँघ्छ।
  • तर साधारण मानिस र ज्ञानीमा के फरक छ?
    • साधारण मानिस इन्द्रियको विषयसँग तादात्म्य राख्छ र बन्धनमा पर्छ।
    • ज्ञानी जान्दछ: "इन्द्रियहरूले आफ्ना विषयहरूमा काम गरिरहेका छन्, म त यी सबैको साक्षी असङ्ग चेतना हुँ।"
  • त्यसैले ऊ 'यथासुखम् आस्ते'— परम आनन्द, सहजता र विश्रामपूर्वक रहन्छ।

३. दैनिक जीवनमा यसको रहस्य

  • अध्यात्मलाई जीवनका स्वाभाविक कार्यहरू (खानु, हिंड्नु, बोल्नु) सँग लड्ने माध्यम नबनाउनुहोस्।
  • शरीर र इन्द्रियका प्राकृतिक कार्यहरूलाई सहज स्वीकार गर्नुहोस्।
  • जे गर्दा पनि भित्री साक्षी भावलाई नगुमाउनुहोस्; तब तपाईंको सामान्य जीवन नै मुक्ति बन्न पुग्छ।

मनन सूत्र:
"इन्द्रियहरूले संसार भोग्छन्, तर म इन्द्रिय होइन; म त त्यो शुद्ध आकाश हुँ जसमा सबै इन्द्रियहरू आफ्नै तालमा खेलिरहेका छन्।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):