अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 14

सहज शान्ति

शान्तिबोधः
अघिल्लो
पछिल्लो

जनक उवाच

आत्मज्ञानी जनक

श्लोक 3

विज्ञाते साक्षिपुरुषे परमात्मनि चेश्वरे। नैराश्ये बन्धमोक्षे च न चिन्ता मुक्तये मम॥ ३ ॥

vijñāte sākṣipuruṣe paramātmani ceśvare | nairāśye bandhamokṣe ca na cintā muktaye mama || 3 ||

नेपाली भावार्थ

जुन साक्षी चेतन पुरुष वास्तवमा परमात्मा र परमेश्वर नै हो, उसलाई प्रत्यक्ष साक्षात्कार गरिसकेपछि; मेरो मन बन्धन र मोक्ष दुवैको द्वन्द्वबाट पूर्णतया उदासीन (अपेक्षारहित) भइसकेको छ। त्यसैले अब मलाई मुक्त हुनका लागि समेत कुनै चिन्ता वा प्रयास बाँकी छैन।

English Translation

Having realized the Witness Self, which is the Supreme Soul and the Lord of all, I have become indifferent to both bondage and liberation; I have no anxiety or concern left even for my own freedom.

सार संक्षेप: जबसम्म मानिस 'मलाई मोक्ष चाहिन्छ' भनेर छटपटाउँछ, तबसम्म ऊ मोक्षको तृष्णामा बाँधिएको हुन्छ। जब ऊ बुझ्छ कि ऊ सधैँ मुक्त आत्मा हो, तब मोक्षको चिन्ता समेत समाप्त हुन्छ।

१. 'साक्षिपुरुषे' — अन्तिम साक्षात्कार

राजा जनक भन्नुहुन्छ:
मैले कसलाई चिनेँ?

  1. साक्षी (The Witness): जो शरीरको जन्म-मृत्यु र मनका सुख-दुःखलाई हेरिरहन्छ।
  2. परमात्मा (The Supreme Self): जो कुनै सानो व्यक्ति होइन, सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको मूल आधार हो।
  3. ईश्वर (The Divine): जो सबै नियमहरूको स्वामी हो।

जब यो सत्य थाहा भयो कि "त्यो साक्षी म नै हुँ", तब सबै खोजीहरू एकै क्षणमा समाप्त भए।

२. बन्धन र मोक्ष दुवैबाट मुक्ति

साधारण साधकको यात्रा कस्तो हुन्छ?

  • सुरुमा ऊ संसारी हुन्छ (धन र परिवारको बन्धनमा)।
  • त्यसपछि ऊ मोक्ष-कामी हुन्छ (मलाई स्वर्ग जानु छ, मलाई मुक्ति चाहियो भनेर जप-तप गर्छ)।

जनक भन्नुहुन्छ:

"बन्धन पनि भ्रम थियो, र मोक्ष खोज्नु पनि त्यस्तै भ्रम थियो! जसलाई कहिल्यै कुनै साङ्लोले बाँधेको थिएन, उसले साङ्लो फुकाउने चिन्ता किन गर्ने?"

यो अवस्थालाई वेदान्तमा 'नैराश्ये बन्धमोक्षे' भनिन्छ— जहाँ न बन्धनको डर छ, न मुक्तिको लोभ।

३. 'न चिन्ता मुक्तये मम' — चिन्तामुक्त आत्मस्थिति

अब जनकलाई:

  • ध्यान बस्न छुट्ला कि भन्ने डर छैन।
  • मृत्युपछि नर्क जाइन्छ कि भन्ने चिन्ता छैन।
    उनी जान्दछन् कि आत्मा न जन्मन्छ, न मर्छ। त्यसैले उनी सम्पूर्ण चिन्ताहरूबाट सधैंका लागि मुक्त हुनुहुन्छ।

मनन सूत्र:
"जो कहिल्यै बाँधिएकै छैन, उसलाई मुक्तिको के चिन्ता? आफ्नै नित्यमुक्त स्वरूपलाई चिन्नु नै परम शान्ति हो।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):