अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 19

आत्म-विश्राम र तृप्ति

आत्मविश्रामः
अघिल्लो
पछिल्लो

जनक उवाच

महाराजा जनक

श्लोक 4

क्व चात्मा क्व च वाऽनात्मा क्व शुभं क्वाशुभं तथा। क्व चिन्ता क्व च वाऽचिन्ता स्वमहिम्नि स्थितस्य मे॥ ४॥

kva cātmā kva ca vā'nātmā kva śubhaṃ kvāśubhaṃ tathā | kva cintā kva ca vā'cintā svamahimni sthitasya me || 4 ||

नेपाली भावार्थ

आफ्नै अनन्त आत्म-महिमामा स्थित भएको मेरो लागि— कहाँ छ आत्मा र कहाँ छ अनात्मा? कहाँ छ शुभ र कहाँ छ अशुभ? कहाँ छ चिन्ता र कहाँ छ निश्चिन्तता नै वा?

English Translation

For me, established in my own supreme glory, where is the Self and where is the non-Self? Where is the auspicious and where the inauspicious? Where is anxiety, and where indeed is thoughtlessness?

सार संक्षेप: जबसम्म मनमा द्वैत छ, तबसम्म 'आत्मा र अनात्मा', 'शुभ र अशुभ' को विभाजन रहन्छ। तर जब मानिस आफ्नै परम स्वरूपमा जाग्दछ, तब सबै विभाजनहरू पग्लेर केवल एउटै अखण्ड ब्रह्म मात्र रहन्छ।

१. दार्शनिक विभाजनहरूको पूर्ण अन्त्य

साधनाको प्रारम्भमा गुरुले सिकाउनुहुन्छ: "आत्मा र अनात्मालाई अलग-अलग छुट्याऊ (विवेक गर)।"

  • शरीर, मन र संसारलाई 'अनात्मा' भनिन्छ र जान्ने साक्षीलाई 'आत्मा' भनिन्छ।
  • तर राजा जनक यहाँ भन्नुहुन्छ: त्यो त प्रारम्भिक कक्षा थियो!
  • जब पूर्ण साक्षात्कार भयो, तब अनात्मा कहाँ रह्यो र? सबैथोक आत्मा नै बन्यो!
  • जब सुनबाहेक केही छँदै छैन भने 'यो सुन हो र यो सुन होइन' भनेर बहस किन गर्ने?
  • त्यसैले जनक भन्नुहुन्छ: 'क्व चात्मा क्व च वाऽनात्मा'।

२. शुभ, अशुभ र चिन्ताको विसर्जन

  • क्व शुभं क्वाशुभम्: समाज र धर्मले पाप र पुण्य, शुभ र अशुभका नियम बनाउँछन्। तर जुन परमात्मा त्रिगुणातीत र नित्यशुद्ध छ, त्यहाँ कुन शुभ र कुन अशुभ?
  • क्व चिन्ता क्व च वाऽचिन्ता: चिन्ता मनको रोग हो, र 'म निश्चिन्त भएँ' भन्नु पनि मनकै वृत्ति हो। जनक भन्नुहुन्छ— मेरो लागि यी दुवै हराइसकेका छन्; म त यी सबैभन्दा पर आफ्नै महिमामा विराजमान छु।

३. साधकका लागि मनन

  • अध्यात्मलाई केवल 'आत्मा-अनात्मा' को बौद्धिक बहसमा सीमित नराख्नुहोस्।
  • पाप र पुण्यको मानसिक भयबाट माथि उठेर आफ्नो नित्य निष्कलंक स्वरूपलाई चिन्नुहोस्।
  • जब तपाईं आफ्नै आत्म-महिमामा अडिग हुनुहुन्छ, तब कुनै पनि द्वैतले तपाईंलाई विचलित बनाउन सक्दैन।

मनन सूत्र:
"न ममा शुभ-अशुभ छ, न चिन्ता-अचिन्ता; म त सबै द्वैतहरूभन्दा पर आफ्नै अनन्त आत्म-महिमामा सदा परिपूर्ण परब्रह्म हुँ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):