जनक उवाच
आत्मज्ञानी जनक
श्लोक 19
अहो जनसमूहेऽपि न द्वैतं पश्यतो मम। अरण्यमिव संवृत्तं क्व रतिं करवाण्यहम्॥ १९ ॥
aho janasamūhe'pi na dvaitaṁ paśyato mama | araṇyam iva saṁvṛttaṁ kva ratiṁ karavāṇy aham || 19 ||
नेपाली भावार्थ
अहो! कस्तो आश्चर्य, ठूलो भीडभाड र जनसमूहका बीचमा रहँदा पनि मैले कतै कुनै दोस्रो अस्तित्व (द्वैत) देख्दिनँ! यो सारा बजार र राजदरबार पनि मलाई एकान्त निर्जन जंगल जस्तै प्रतीत हुन थालेको छ; अब म कुन व्यक्ति वा कुन वस्तुमा आसक्ति गरूँ?
English Translation
Oh, wonder of wonders! Even in the midst of a crowd of people, I see no duality! Everything has become like a deserted forest to me; wherein then should I place my attachment or desire?
सार संक्षेप: जब साधकले सबैमा एउटै आत्मा देख्छ, तब भीडभाड पनि शान्त जंगल झैं एकान्त बन्दछ। जहाँ कुनै 'दोस्रो' नै छैन, त्यहाँ कसैसँग आसक्ति वा घृणा हुनै सक्दैन।
१. भीडभित्र परम एकान्त (Solitude in the Midst of the Crowd)
अज्ञानी मानिसहरू शान्ति खोज्न शहर छाडेर जंगल भाग्छन्। तर जंगलमा गए पनि मनको भीड, चिन्ता र सम्झनाहरू सँगै जान्छन्।
तर राजा जनक एउटा सिंगो विशाल साम्राज्यका चक्रवर्ती राजा हुनुहुन्छ। उहाँको वरिपरि हजारौं मन्त्री, सिपाही, जनता र दरबारीहरूको निरन्तर भीड छ।
तैपनि जनक भन्नुहुन्छ:
किन?
किनकि उहाँले भीडमा मानिसहरू देख्नुहुन्न; उहाँले केवल एउटै अद्वैत आत्माको विस्तार देख्नुहुन्छ!
काठको पसलमा अनेकौं कुर्सी, टेबल, खाट र ढोका देखे पनि काठको व्यापारीले केवल 'काठ' मात्र देख्छ। त्यस्तै जनकले हजारौं शरीरहरूमा केवल एउटै चेतना देख्नुहुन्छ।
२. 'क्व रतिं करवाण्यहम्' — आसक्तिको स्वाभाविक अन्त्य
मानिस किन कसैको प्रेम वा मोहमा फस्छ? किनकि उसले उसलाई 'आफूभन्दा भिन्न र आकर्षक' देख्छ।
मानिस किन कसैसँग डराउँछ वा रिसाउँछ? किनकि उसले उसलाई 'आफ्नो शत्रु' देख्छ।
तर जब:
त्यसपछि मनमा कुनै आसक्ति (रति) वा घृणा उत्पन्न हुने सम्भावना नै समाप्त हुन्छ।
३. आधुनिक समाजका लागि जीवनोपयोगी सन्देश
हामीले बजार, कार्यालय, परिवार वा भीडभाडबाट भाग्नु पर्दैन।
सच्चा सन्यास बाहिरी भूगोल बदल्नु होइन, भित्री दृष्टि बदल्नु हो। जब तिम्रो दृष्टिमा अद्वैत स्थापित हुन्छ, तब कोलाहलपूर्ण शहरको बीचमा पनि तिमी हिमालयको गुफाभन्दा गहिरो शान्तिमा रहन सक्दछौ।