अध्याय तथा श्लोकहरू:
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः
राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।
आत्मविस्मयोल्लासः
राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।
आत्मज्ञानपरीक्षा
अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।
ज्ञानानुकीर्तनम्
सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।
चित्तलयोपायः
आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।
ज्ञानस्वरूपम्
आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।
शान्तानुभवः
जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।
बन्धनमोक्षलक्षणम्
मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।
निर्वेदवर्णनम्
द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।
वैराग्योपदेशः
काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।
प्रारब्धशान्तिः
सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।
आत्मानुभवस्थितिः
कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।
परमानन्दप्राप्तिः
आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।
शान्तिबोधः
प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।
तत्त्वोपदेशः
अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।
विशेषोपदेशः
बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।
ज्ञानीस्वभावः
संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।
शान्तिशतकम्
अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।
आत्मविश्रामः
जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।
विदेहमुक्तिः
न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।
१. भीडभित्र परम एकान्त (Solitude in the Midst of the Crowd)
अज्ञानी मानिसहरू शान्ति खोज्न शहर छाडेर जंगल भाग्छन्। तर जंगलमा गए पनि मनको भीड, चिन्ता र सम्झनाहरू सँगै जान्छन्।
तर राजा जनक एउटा सिंगो विशाल साम्राज्यका चक्रवर्ती राजा हुनुहुन्छ। उहाँको वरिपरि हजारौं मन्त्री, सिपाही, जनता र दरबारीहरूको निरन्तर भीड छ।
तैपनि जनक भन्नुहुन्छ:
किन?
किनकि उहाँले भीडमा मानिसहरू देख्नुहुन्न; उहाँले केवल एउटै अद्वैत आत्माको विस्तार देख्नुहुन्छ!
काठको पसलमा अनेकौं कुर्सी, टेबल, खाट र ढोका देखे पनि काठको व्यापारीले केवल 'काठ' मात्र देख्छ। त्यस्तै जनकले हजारौं शरीरहरूमा केवल एउटै चेतना देख्नुहुन्छ।
२. 'क्व रतिं करवाण्यहम्' — आसक्तिको स्वाभाविक अन्त्य
मानिस किन कसैको प्रेम वा मोहमा फस्छ? किनकि उसले उसलाई 'आफूभन्दा भिन्न र आकर्षक' देख्छ।
मानिस किन कसैसँग डराउँछ वा रिसाउँछ? किनकि उसले उसलाई 'आफ्नो शत्रु' देख्छ।
तर जब:
त्यसपछि मनमा कुनै आसक्ति (रति) वा घृणा उत्पन्न हुने सम्भावना नै समाप्त हुन्छ।
३. आधुनिक समाजका लागि जीवनोपयोगी सन्देश
हामीले बजार, कार्यालय, परिवार वा भीडभाडबाट भाग्नु पर्दैन।
सच्चा सन्यास बाहिरी भूगोल बदल्नु होइन, भित्री दृष्टि बदल्नु हो। जब तिम्रो दृष्टिमा अद्वैत स्थापित हुन्छ, तब कोलाहलपूर्ण शहरको बीचमा पनि तिमी हिमालयको गुफाभन्दा गहिरो शान्तिमा रहन सक्दछौ।