अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 2

आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास

आत्मविस्मयोल्लासः
अघिल्लो
पछिल्लो

जनक उवाच

आत्मज्ञानी जनक

श्लोक 19

अहो जनसमूहेऽपि न द्वैतं पश्यतो मम। अरण्यमिव संवृत्तं क्व रतिं करवाण्यहम्॥ १९ ॥

aho janasamūhe'pi na dvaitaṁ paśyato mama | araṇyam iva saṁvṛttaṁ kva ratiṁ karavāṇy aham || 19 ||

नेपाली भावार्थ

अहो! कस्तो आश्चर्य, ठूलो भीडभाड र जनसमूहका बीचमा रहँदा पनि मैले कतै कुनै दोस्रो अस्तित्व (द्वैत) देख्दिनँ! यो सारा बजार र राजदरबार पनि मलाई एकान्त निर्जन जंगल जस्तै प्रतीत हुन थालेको छ; अब म कुन व्यक्ति वा कुन वस्तुमा आसक्ति गरूँ?

English Translation

Oh, wonder of wonders! Even in the midst of a crowd of people, I see no duality! Everything has become like a deserted forest to me; wherein then should I place my attachment or desire?

सार संक्षेप: जब साधकले सबैमा एउटै आत्मा देख्छ, तब भीडभाड पनि शान्त जंगल झैं एकान्त बन्दछ। जहाँ कुनै 'दोस्रो' नै छैन, त्यहाँ कसैसँग आसक्ति वा घृणा हुनै सक्दैन।

१. भीडभित्र परम एकान्त (Solitude in the Midst of the Crowd)

अज्ञानी मानिसहरू शान्ति खोज्न शहर छाडेर जंगल भाग्छन्। तर जंगलमा गए पनि मनको भीड, चिन्ता र सम्झनाहरू सँगै जान्छन्।
तर राजा जनक एउटा सिंगो विशाल साम्राज्यका चक्रवर्ती राजा हुनुहुन्छ। उहाँको वरिपरि हजारौं मन्त्री, सिपाही, जनता र दरबारीहरूको निरन्तर भीड छ।
तैपनि जनक भन्नुहुन्छ:

"मलाई यो राजदरबार र बजार पनि निर्जन अरण्य (जंगल) जस्तै लाग्छ।"

किन?
किनकि उहाँले भीडमा मानिसहरू देख्नुहुन्न; उहाँले केवल एउटै अद्वैत आत्माको विस्तार देख्नुहुन्छ!
काठको पसलमा अनेकौं कुर्सी, टेबल, खाट र ढोका देखे पनि काठको व्यापारीले केवल 'काठ' मात्र देख्छ। त्यस्तै जनकले हजारौं शरीरहरूमा केवल एउटै चेतना देख्नुहुन्छ।

२. 'क्व रतिं करवाण्यहम्' — आसक्तिको स्वाभाविक अन्त्य

मानिस किन कसैको प्रेम वा मोहमा फस्छ? किनकि उसले उसलाई 'आफूभन्दा भिन्न र आकर्षक' देख्छ।
मानिस किन कसैसँग डराउँछ वा रिसाउँछ? किनकि उसले उसलाई 'आफ्नो शत्रु' देख्छ।
तर जब:

  • न कोही आफ्नो छ, न कोही पराइ।
  • सबै आफ्नै चेतनाको प्रतिबिम्ब हुन्।
    त्यसपछि मनमा कुनै आसक्ति (रति) वा घृणा उत्पन्न हुने सम्भावना नै समाप्त हुन्छ।

३. आधुनिक समाजका लागि जीवनोपयोगी सन्देश

हामीले बजार, कार्यालय, परिवार वा भीडभाडबाट भाग्नु पर्दैन।
सच्चा सन्यास बाहिरी भूगोल बदल्नु होइन, भित्री दृष्टि बदल्नु हो। जब तिम्रो दृष्टिमा अद्वैत स्थापित हुन्छ, तब कोलाहलपूर्ण शहरको बीचमा पनि तिमी हिमालयको गुफाभन्दा गहिरो शान्तिमा रहन सक्दछौ।

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):