अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 33

एकाग्रता निरोधो वा मूढैरभ्यस्यते भृशम्। धीराः कृत्यं न पश्यन्ति सुप्तवत्स्वपदे स्थिताः॥ ३३॥

ekāgratā nirodho vā mūḍhairabhyasyate bhṛśam | dhīrāḥ kṛtyaṃ na paśyanti suptavatsvapade sthitāḥ || 33 ||

नेपाली भावार्थ

अज्ञानी साधकहरू मनलाई जबर्जस्ती एकाग्र गर्ने र विचारहरूलाई रोक्ने (निरोध गर्ने) कठिन अभ्यासमा दिनरात लागिरहन्छन्। तर आत्मज्ञानीहरू भने गहिरो निद्रामा सुतेको मानिस झैं सहजै आफ्नै आत्मस्वरूपमा स्थित रहन्छन् र उनीहरूले आफूमा गर्नुपर्ने कुनै कर्तव्य वा अभ्यास देख्दैनन्।

English Translation

One-pointed concentration and suppression of thoughts are relentlessly practiced by the ignorant; but the steadfast wise, effortlessly established in their own true Self like one asleep, see no duty or practice whatsoever to be performed.

सार संक्षेप: मनलाई एकाग्र गर्न खोज्नु वा विचार दबाउनु पनि मनकै खेल हो। ज्ञानीले मनसँग कुस्ती खेल्दैन; ऊ त गहिरो निद्रा जस्तै सहज र प्रयासशून्य भएर साक्षी भावमा विश्राम लिन्छ।

१. मन नियन्त्रणको भ्रम विरुद्ध अष्टावक्रको गर्जना

पतञ्जलि योगसूत्रमा "योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः" (चित्तका वृत्तिहरूलाई रोक्नु योग हो) भनिएको छ। तर अष्टावक्रको दृष्टि त्योभन्दा धेरै माथि छ। उहाँ भन्नुहुन्छ— मनलाई रोक्न खोज्ने को हो? त्यो पनि त मन नै हो!

  • मनले मनलाई दबाउन खोज्नु भनेको चोरले पुलिस बनेर चोर खोज्न हिंडे जस्तै हो।
  • अज्ञानीहरू वर्षौंवर्ष ध्यान, त्राटक र प्राणायम गरेर मनलाई बाध्ने कसरत गर्छन्, तर जति बाँध्न खोज्यो मन त्यति नै विद्रोही बन्छ।
  • यसैले अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: 'मूढैरभ्यस्यते भृशम्'— यो अज्ञानीहरूको अथक र व्यर्थ प्रयास मात्र हो।

२. 'सुप्तवत्स्वपदे स्थिताः' — ज्ञानीको अनिर्वचनीय सहजता

गहिरो निद्रा (सुषुप्ति) मा के हुन्छ?

  • हामी कुनै प्रयास गर्दैनौं।
  • न मन एकाग्र गर्नुपर्छ, न विचार रोक्नुपर्छ। सबै द्वन्द्व स्वतः हराउँछन्।
  • तर निद्रामा अज्ञानको पर्दा हुन्छ।

ज्ञानी पुरुष पूर्ण चेतनामा हुँदा पनि भित्रबाट 'सुप्तवत्' (सुतेको मानिस जस्तै) पूर्ण विश्राममा हुन्छ।

  • उसले जान्दछ: आत्मा आकाश जस्तै असङ्ग छ। आकाशमा बादल आओस् कि आँधी, आकाशलाई रोक्न कुनै व्यायाम गर्नु पर्दैन।
  • त्यसैले ज्ञानीले गर्नुपर्ने कुनै साधना वा कर्तव्य (कृत्यम्) देख्दैन। ऊ आफ्नै पद (आत्मस्वरूप) मा अटल रहन्छ।

३. साधकका लागि व्यावहारिक मार्गदर्शन

  • ध्यानमा बस्दा विचारसँग लडाइँ नगर्नुहोस्; विचारलाई आउन र जान दिनुहोस्, केवल साक्षी बन्नुहोस्।
  • एकाग्रताको हठले तनाव जन्माउँछ; साक्षीभावले विश्रान्ति ल्याउँछ।
  • कुनै पनि कुरालाई 'बनाउने' प्रयास छाडेर जे छ, त्यसमै विश्राम लिनु नै परम योग हो।

मनन सूत्र:
"म विचार दबाउने हठयोगी होइन; म त त्यो शुद्ध आकाश हुँ जसमा विचारहरू आफैं उदाउँछन् र आफैं विलीन हुन्छन्।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):