अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 11

स्वाराज्ये भैक्ष्यवृत्तौ च लाभालाभे जने वने। निर्विकल्पस्वभावस्य न विशेषोऽस्ति योगिनः॥ ११ ॥

svārājye bhaikṣyavṛttau ca lābhālābhe jane vane | nirvikalpasvabhāvasya na viśeṣo'sti yoginaḥ || 11 ||

नेपाली भावार्थ

जसको स्वभाव नै संकल्प-विकल्पबाट सर्वथा रहित भइसकेको छ, त्यस्तो निर्विकल्प योगीका लागि आफ्नो विशाल राज्य चलाउनु वा भिक्षा मागेर गुजारा गर्नुमा, लाभ वा हानि हुनुमा, तथा मानिसहरूको भीडमा बस्नु वा एकान्त जङ्गलमा बस्नुमा कुनै पनि भेद वा भिन्नता हुँदैन।

English Translation

For the yogi whose very nature has become free from all conceptual dualities (nirvikalpa), there is no distinction whatsoever between ruling a kingdom and begging for alms, between gain and loss, or between being in a crowded city and being in a solitary forest.

सार संक्षेप: संसारले राजा र भिखारीमा आकाश-जमिनको भेद देख्छ। तर आत्मज्ञानीका लागि महल पनि माटो हो र सडक पनि माटो हो; भीड पनि परमात्मा हो र जङ्गल पनि परमात्मा हो। बाहिरी परिस्थिति जस्तोसुकै होस्, उसको भित्री शान्ति सधैं अटल रहन्छ।

१. राजा र भिखारीमा समदृष्टि

यो श्लोक राजा जनकलाई प्रत्यक्ष सम्बोधन गरेर भनिएको जस्तै लाग्छ:

  • जनक मिथिलाका चक्रवर्ती राजा थिए (स्वाराज्ये)।
  • तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: जनक! यदि तिमीलाई राज्य चलाउनु पर्यो भने पनि तिमी त्यसमा लिप्त हुनु पर्दैन, र यदि भोलि कुनै कारणले तिमीले हातमा कचौरा लिएर भिक्षा माग्नुपर्यो (भैक्ष्यवृत्तौ) भने पनि तिम्रो आत्मस्वरूपमा कुनै कमी आउने छैन!

किनभने राजा वा भिखारी हुनु केवल शरीर र सामाजिक भूमिकाको खेल मात्र हो। आत्मा न त राजा बनेर धनी हुन्छ, न त भिखारी बनेर गरिब हुन्छ!

२. तीन महान् द्वन्द्वहरू

अष्टावक्र यहाँ तीन जोडी विरोधी परिस्थितिहरूको चर्चा गर्नुहुन्छ:

  1. राज्य र भिक्षा: सर्वोच्च ऐश्वर्य र चरम गरिबी।
  2. लाभ र हानि: व्यापार वा जीवनमा नाफा हुनु र घाटा हुनु।
  3. जन र वन: हजारौं मानिसको भीडभाडमा हुनु र घोर एकान्त जङ्गलमा बस्नु।

साधारण मानिस राज्य, लाभ र अनुकूल भीड चाहन्छ; तर हानि र गरिबीबाट भाग्छ।
तर निर्विकल्प योगीका लागि यी केवल बाहिरी मौसम जस्तै हुन्—घाम लागे पनि ठीक छ, पानी परे पनि ठीक छ!

३. 'निर्विकल्पस्वभावस्य'

जसको स्वभाव नै 'निर्विकल्प' भइसक्यो—अर्थात् जसको मनले कुनै तुलना गर्दैन।
ऊ जहाँ छ, जस्तो अवस्थामा छ, त्यसमै पूर्ण तृप्त छ।

मनन सूत्र:
"सिंहासनमा बसे पनि साक्षी, धुलोमा बसे पनि साक्षी; जब भित्र समता छाउँछ, तब महल र जङ्गल दुवै वैकुण्ठ बन्दछन्।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):