अष्टावक्र उवाच
सद्गुरु अष्टावक्र
श्लोक 11
स्वाराज्ये भैक्ष्यवृत्तौ च लाभालाभे जने वने। निर्विकल्पस्वभावस्य न विशेषोऽस्ति योगिनः॥ ११ ॥
svārājye bhaikṣyavṛttau ca lābhālābhe jane vane | nirvikalpasvabhāvasya na viśeṣo'sti yoginaḥ || 11 ||
नेपाली भावार्थ
जसको स्वभाव नै संकल्प-विकल्पबाट सर्वथा रहित भइसकेको छ, त्यस्तो निर्विकल्प योगीका लागि आफ्नो विशाल राज्य चलाउनु वा भिक्षा मागेर गुजारा गर्नुमा, लाभ वा हानि हुनुमा, तथा मानिसहरूको भीडमा बस्नु वा एकान्त जङ्गलमा बस्नुमा कुनै पनि भेद वा भिन्नता हुँदैन।
English Translation
For the yogi whose very nature has become free from all conceptual dualities (nirvikalpa), there is no distinction whatsoever between ruling a kingdom and begging for alms, between gain and loss, or between being in a crowded city and being in a solitary forest.
सार संक्षेप: संसारले राजा र भिखारीमा आकाश-जमिनको भेद देख्छ। तर आत्मज्ञानीका लागि महल पनि माटो हो र सडक पनि माटो हो; भीड पनि परमात्मा हो र जङ्गल पनि परमात्मा हो। बाहिरी परिस्थिति जस्तोसुकै होस्, उसको भित्री शान्ति सधैं अटल रहन्छ।
१. राजा र भिखारीमा समदृष्टि
यो श्लोक राजा जनकलाई प्रत्यक्ष सम्बोधन गरेर भनिएको जस्तै लाग्छ:
किनभने राजा वा भिखारी हुनु केवल शरीर र सामाजिक भूमिकाको खेल मात्र हो। आत्मा न त राजा बनेर धनी हुन्छ, न त भिखारी बनेर गरिब हुन्छ!
२. तीन महान् द्वन्द्वहरू
अष्टावक्र यहाँ तीन जोडी विरोधी परिस्थितिहरूको चर्चा गर्नुहुन्छ:
साधारण मानिस राज्य, लाभ र अनुकूल भीड चाहन्छ; तर हानि र गरिबीबाट भाग्छ।
तर निर्विकल्प योगीका लागि यी केवल बाहिरी मौसम जस्तै हुन्—घाम लागे पनि ठीक छ, पानी परे पनि ठीक छ!
३. 'निर्विकल्पस्वभावस्य'
जसको स्वभाव नै 'निर्विकल्प' भइसक्यो—अर्थात् जसको मनले कुनै तुलना गर्दैन।
ऊ जहाँ छ, जस्तो अवस्थामा छ, त्यसमै पूर्ण तृप्त छ।