अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 60

स्वभावाद्यस्य नैवार्तिर्लोकवद्व्यवहारिणः। महाह्रद इवाक्षोभ्यो गतक्लेशः स शोभते॥ ६०॥

svabhāvādyasya naivārtirlokavadvyavahāriṇaḥ | mahāhrada ivākṣobhyo gatakleśaḥ sa śobhate || 60 ||

नेपाली भावार्थ

सामान्य संसारी मानिसहरू जस्तै बाहिरी व्यवहार गरिरहेको भए तापनि, आफ्नो स्वाभाविक आत्मबोधका कारण जसको मनमा कहिल्यै कुनै पीडा वा छटपटी हुँदैन— त्यो सम्पूर्ण क्लेशहरूबाट मुक्त भएको ज्ञानी पुरुष विशाल र गहिरो महासरोवर झैं अविचलित र शान्त भएर सुशोभित हुन्छ।

English Translation

Though interacting outwardly like ordinary worldly people, one who by inherent nature suffers no affliction whatsoever shines gloriously, free from all sorrows and unshakeable like a vast, unfathomable lake.

सार संक्षेप: सानो खाल्डोको पानी ढुङ्गा हान्दा छचल्किन्छ, तर विशाल तालमा हात्ती पौडिँदा पनि तालको गहिराइ शान्त रहन्छ। ज्ञानीको चेतना यति गहिरो हुन्छ कि संसारका कुनै पनि उतार-चढावले उसको आन्तरिक शान्तिलाई धमिल्याउन सक्दैनन्।

१. 'महाह्रद इवाक्षोभ्यः' — चेतनाको अगाध गहिराइ

अष्टावक्रले यहाँ एउटा गजबको दृष्टान्त दिनुभएको छ:

  • बाटोको सानो खाल्डोमा जमेको पानीलाई हेर्नुहोस्: कसैको खुट्टा पर्नासाथ पानी बाहिर पोखिन्छ, फोहोर हुन्छ र सुक्छ।
  • साधारण मानिसको मन त्यही सानो खाल्डो जस्तै उथ्लो (shallow) हुन्छ— सानो कुराले रिसाउँछ, सानो कुराले डराउँछ।
  • तर 'महाह्रदः'— हिमालको काखमा रहेको विशाल, गहिरो र कञ्चन ताल (जस्तै मानसरोवर वा रारा ताल) लाई हेर्नुहोस्:
    • बाहिर बतास चल्दा सतहमा साना तरङ्ग उठ्न सक्छन्, तर तालको पिंध पूर्णतः शान्त, शीतल र अक्षुब्ध (अक्षोभ्यः) रहन्छ।
    • तालमा कसैले ढुङ्गा फाल्यो भने पनि ढुङ्गा हराउँछ, ताल स्थिर नै रहन्छ।

२. 'लोकवद्व्यवहारिणः' — संसारमा सामान्य देखिने अलौकिक ज्ञानी

ज्ञानी पुरुषले संसारमा कुनै अनौठो सिङ वा पुच्छर निकालेर हिंड्दैन:

  • ऊ सामान्य मानिस झैं बजार जान्छ, हाँस्छ, कुरा गर्छ, व्यापार गर्छ वा परिवार चलाउँछ (लोकवद्व्यवहारिणः)।
  • तर अन्तर के छ?
    • संसारी मानिस व्यवहार गर्दा भित्रभित्रै जलेर पीडा भोगिरहेको हुन्छ।
    • ज्ञानीको भित्र 'नैवार्तिः'— कुनै छटपटी वा पीडाको लेश पनि हुँदैन।
    • ऊ 'गतक्लेशः'— अविद्या, अस्मिता, राग, द्वेष र अभिनिवेश जस्ता पञ्चक्लेशहरूबाट सधैंका लागि मुक्त भएको हुन्छ।

३. दैनिक जीवनमा गहिराइको विकास

  • मनलाई उथ्लो पोखरी नबनाउनुहोस्; आफ्ना प्रतिक्रियाहरूलाई गहिरो साक्षी भावमा समाहित गर्न सिक्नुहोस्।
  • कसैले नराम्रो भन्दा तुरुन्तै नछचल्किनुहोस्; आफ्नो भित्री मानसरोवरमा त्यसलाई विलीन हुन दिनुहोस्।
  • बाहिर सामान्य रहेर पनि भित्र असामान्य गहिराइमा बाँचिरहनु नै अध्यात्मको वास्तविक सौन्दर्य हो।

मनन सूत्र:
"म कुनै उथ्लो पोखरी होइन; म त त्यो अगाध, शान्त र निर्मल महासरोवर हुँ जसको गहिराइलाई संसारको कुनै पनि तुफानले हल्लाउन सक्दैन।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):