अष्टावक्र उवाच
सद्गुरु अष्टावक्र
श्लोक 21
निर्वासनो निरालम्बः स्वच्छन्दो मुक्तबन्धनः। क्षिप्तः संस्कारवातेन चेष्टते शुष्कपर्णवत्॥ २१ ॥
nirvāsano nirālambaḥ svacchando muktabandhanaḥ | kṣiptaḥ saṁskāravātena ceṣṭate śuṣkaparṇavat || 21 ||
नेपाली भावार्थ
जुन ज्ञानी पुरुष भित्रबाट पूर्ण वासनाशून्य छ, कुनै बाहिरी सहारा नखोज्ने निरालम्बी छ, पूर्ण स्वतन्त्र (स्वच्छन्द) र बन्धनमुक्त छ—ऊ हावाले यताउति उडाएको सुकेको पात (शुष्कपर्ण) जस्तै प्रारब्ध र पूर्वसंस्कारको वायुले जता लैजान्छ, उतै सहज रूपमा चल्दछ र बाँच्दछ।
English Translation
Desireless, independent of any external support, completely free and unfettered—he moves and acts in this world like a dry leaf blown about by the wind of past impressions and destiny.
सार संक्षेप: रुखबाट खसेको सुकेको पातको आफ्नै कुनै दिशा हुँदैन; बतासले पूर्व लगे पूर्व जान्छ, पश्चिम लगे पश्चिम जान्छ। ज्ञानी पनि त्यस्तै हुन्छ—उसको कुनै व्यक्तिगत अहंकार हुँदैन, ऊ प्रकृतिको इच्छाअनुसार पूर्ण सहजताका साथ बग्दछ।
१. 'शुष्कपर्णवत्' — सुकेको पातको अमर दृष्टान्त
वेदान्त र रहस्यवादी साहित्यमा यो श्लोक जीवनमुक्तिको सर्वोच्च उपमाका रूपमा प्रख्यात छ:
रुखमा हरियो पात हुँदासम्म:
तर जब पात सुक्छ र रुखबाट खस्छ:
आत्मज्ञानी महापुरुष त्यही सुकेको पात जस्तै हो। उसले आफ्नो जीवनको सम्पूर्ण बागडोर प्रकृतिको हातमा छोडिदिएको हुन्छ।
२. चार दिव्य स्वतन्त्रताहरू
यस श्लोकमा ज्ञानीका चार आन्तरिक गुणहरू दर्शाइएका छन्:
३. 'संस्कारवातेन' — प्रारब्धको हावा
प्रश्न उठ्न सक्छ: यदि ज्ञानीको कुनै इच्छा नै छैन भने उसको शरीर किन बाँच्छ र किन हिँड्छ?
अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: 'संस्कारवातेन'।
शरीर जन्माउने जुन पूर्व-प्रारब्ध कर्मको वेग थियो, त्यो हावा जस्तै चलिरहेको छ। जबसम्म त्यो हावा बाँकी रहन्छ, शरीर चल्छ; हावा रोकिनासाथ शरीर ढल्छ। तर ज्ञानी न त हिँड्दा खुसी हुन्छ, न ढल्दा दुःखी।