अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 21

निर्वासनो निरालम्बः स्वच्छन्दो मुक्तबन्धनः। क्षिप्तः संस्कारवातेन चेष्टते शुष्कपर्णवत्॥ २१ ॥

nirvāsano nirālambaḥ svacchando muktabandhanaḥ | kṣiptaḥ saṁskāravātena ceṣṭate śuṣkaparṇavat || 21 ||

नेपाली भावार्थ

जुन ज्ञानी पुरुष भित्रबाट पूर्ण वासनाशून्य छ, कुनै बाहिरी सहारा नखोज्ने निरालम्बी छ, पूर्ण स्वतन्त्र (स्वच्छन्द) र बन्धनमुक्त छ—ऊ हावाले यताउति उडाएको सुकेको पात (शुष्कपर्ण) जस्तै प्रारब्ध र पूर्वसंस्कारको वायुले जता लैजान्छ, उतै सहज रूपमा चल्दछ र बाँच्दछ।

English Translation

Desireless, independent of any external support, completely free and unfettered—he moves and acts in this world like a dry leaf blown about by the wind of past impressions and destiny.

सार संक्षेप: रुखबाट खसेको सुकेको पातको आफ्नै कुनै दिशा हुँदैन; बतासले पूर्व लगे पूर्व जान्छ, पश्चिम लगे पश्चिम जान्छ। ज्ञानी पनि त्यस्तै हुन्छ—उसको कुनै व्यक्तिगत अहंकार हुँदैन, ऊ प्रकृतिको इच्छाअनुसार पूर्ण सहजताका साथ बग्दछ।

१. 'शुष्कपर्णवत्' — सुकेको पातको अमर दृष्टान्त

वेदान्त र रहस्यवादी साहित्यमा यो श्लोक जीवनमुक्तिको सर्वोच्च उपमाका रूपमा प्रख्यात छ:

"क्षिप्तः संस्कारवातेन चेष्टते शुष्कपर्णवत्"

रुखमा हरियो पात हुँदासम्म:

  • त्यो हाँगासँग दह्रो टाँसिएको हुन्छ।
  • आँधी आउँदा पातले हाँगा समात्न लडाइँ गर्छ।
    तर जब पात सुक्छ र रुखबाट खस्छ:
  • अब पातको कुनै आफ्नो जिद्दी हुँदैन।
  • हावाले आकाशमा उडायो भने पात आकाशमा उड्छ।
  • हावाले भुइँमा खसाल्यो भने पात भुइँमा विश्राम लिन्छ।
  • हावाले मन्दिरको छेउमा पुर्याए पनि पातलाई घमण्ड हुँदैन, र फोहोरको छेउमा पुर्याए पनि पातलाई कुनै गुनासो हुँदैन!

आत्मज्ञानी महापुरुष त्यही सुकेको पात जस्तै हो। उसले आफ्नो जीवनको सम्पूर्ण बागडोर प्रकृतिको हातमा छोडिदिएको हुन्छ।

२. चार दिव्य स्वतन्त्रताहरू

यस श्लोकमा ज्ञानीका चार आन्तरिक गुणहरू दर्शाइएका छन्:

  1. निर्वासनः उसको आफ्नै कुनै व्यक्तिगत स्वार्थ वा भोक छैन।
  2. निरालम्बः उसलाई कसैको चाकरी गर्नु छैन, न त कुनै सहाराको खोजी छ।
  3. स्वच्छन्दः ऊ कुनै सामाजिक ढोङ वा कृत्रिम नियमको कैदी होइन।
  4. मुक्तबन्धनः पाप, पुण्य, समाज, कुल र परम्पराका सबै साङ्लाहरूबाट ऊ पूर्ण मुक्त छ।

३. 'संस्कारवातेन' — प्रारब्धको हावा

प्रश्न उठ्न सक्छ: यदि ज्ञानीको कुनै इच्छा नै छैन भने उसको शरीर किन बाँच्छ र किन हिँड्छ?
अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: 'संस्कारवातेन'।
शरीर जन्माउने जुन पूर्व-प्रारब्ध कर्मको वेग थियो, त्यो हावा जस्तै चलिरहेको छ। जबसम्म त्यो हावा बाँकी रहन्छ, शरीर चल्छ; हावा रोकिनासाथ शरीर ढल्छ। तर ज्ञानी न त हिँड्दा खुसी हुन्छ, न ढल्दा दुःखी।

मनन सूत्र:
"सुकेको पात झैं प्रकृतिको बतासमा बग्नु नै परम स्वतन्त्रता हो; जहाँ आफ्नो कुनै जिद्दी छैन, त्यहाँ केवल दिव्य शान्ति छ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):