अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 8

बन्धन र मोक्षको परिभाषा

बन्धनमोक्षलक्षणम्
अघिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 4

यदा नाहं तदा मोक्षो यदाहं बन्धनं तदा। मत्वेति हेलया किञ्चिन्मा गृहाण विमुञ्च मा॥ ४ ॥

yadā nāhaṁ tadā mokṣo yadāhaṁ bandhanaṁ tadā | matveti helayā kiñcin mā gṛhāṇa vimuñca mā || 4 ||

नेपाली भावार्थ

जब 'म' (अहङ्कार) रहँदैन, तब त्यो मुक्ति हो; र जबसम्म 'म' रहन्छ, तबसम्म बन्धन नै रहन्छ। यो परम रहस्यलाई जानेर, अब अत्यन्त सहजताका साथ (खेलझैँ) न त केही कुरा समात, न त केही कुरा त्याग!

English Translation

When the ego 'I' is not, that is liberation; when the ego 'I' is present, that is bondage. Knowing this, with effortless ease neither grasp at anything nor renounce anything!

सार संक्षेप: संसारको सम्पूर्ण अध्यात्मको एउटै महा-सूत्र: जहाँ 'म' (अहङ्कार) छ त्यहाँ नरक र बन्धन छ; जहाँ 'म' मेटिन्छ त्यहाँ मोक्ष र परमानन्द छ।

१. अध्यात्मको अन्तिम महा-सूत्र: 'यदा नाहं तदा मोक्षो'

अष्टावक्र गीताको आठौं अध्यायको यो अन्तिम श्लोक विश्व साहित्यकै सबैभन्दा चम्किलो, संक्षिप्त र अचूक आध्यात्मिक सूत्र मानिन्छ।

"यदा नाहं तदा मोक्षो, यदाहं बन्धनं तदा"
यो भन्दा सरल र सीधा परिभाषा ब्रह्माण्डमा अरू केही हुनै सक्दैन:

  • यदि तपाईं सोध्नुहुन्छ— "म कहिले मुक्त हुन्छु?"
  • उत्तर छ: "जब 'म' मेटिन्छ, तब!"
  • जबसम्म तपाईं भन्नुहुन्छ: "मैले यति धेरै ध्यान गरेँ, मैले यति पुस्तक पढेँ, अब म कहिले मुक्त हुने?", तबसम्म त्यो 'म' (अहङ्कार) नै बीचमा उभिएर ढोका छेकिरहेको हुन्छ।

जहाँ 'म' छ— त्यहाँ कामना छ, त्यहाँ भय छ, त्यहाँ तुलना छ, त्यहाँ बन्धन छ।
जब त्यो काल्पनिक 'म' भष्म हुन्छ— त्यहाँ जे बाँकी रहन्छ, त्यो नै स्वतः मोक्ष हो!

२. 'हेलया' — सहजताको शिखर (Effortless Being)

अष्टावक्र यहाँ भन्नुहुन्छ: "हेलया किञ्चिन्मा गृहाण विमुञ्च मा"।

  • 'हेलया' को अर्थ हो: कुनै कसरत नगरी, कुनै दबाब नलिई, खेल-खेलमै (Effortlessly)।
  • जब बुझियो कि बन्धन बाहिरको वस्तुमा होइन तर भित्री 'म' मा थियो:
  • अब संसारका वस्तुहरूलाई समात्न (मा गृहाण) दौडनु पनि व्यर्थ छ।
  • र संसारका वस्तुहरूलाई हतार-हतार त्याग्न (विमुञ्च मा) भाग्नु पनि व्यर्थ छ।
    किनकि न समातेर केही पाइन्छ, न त्यागेर केही मिल्छ।
    केवल 'म' को अहङ्कारलाई बिलाउन देऊ, अनि जीवनलाई एउटा सुन्दर र शान्त खेलझैँ बग्न देऊ!

३. दैनिक जीवनमा अहङ्कारको विसर्जन

हाम्रो दुःख तब सुरु हुन्छ जब कसैले मेरो 'म' लाई ठेस पुर्‍याउँछ— "उसले मलाई किन यसो भन्यो? म को हुँ उसलाई थाहा छैन?"

  • यदि त्यो 'म' नै रहेन भने कसको अपमान भयो? कसलाई चोट लाग्यो?
  • जब 'म' मेटिन्छ, तब अपमान पनि हावामा उड्छ र प्रशंसा पनि हावामा हराउँछ।
  • बाँकी रहन्छ केवल अनन्त शान्ति, प्रेम र मौन।

मनन सूत्र:
"जहाँ 'म' छ त्यहाँ संसार छ; जहाँ 'म' छैन त्यहाँ परमात्मा छ। 'म' लाई बिलाउन देऊ र अहिले नै मुक्त होऊ।"

अघिल्लो

अध्याय 8 का श्लोकहरू सम्पन्न भए

अर्को अध्यायमा प्रवेश गरी ज्ञानयात्रालाई निरन्तरता दिनुहोस्।

अध्याय 9 सुरु गर्नुहोस्

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):