अष्टावक्र उवाच
सद्गुरु अष्टावक्र
श्लोक 4
यदा नाहं तदा मोक्षो यदाहं बन्धनं तदा। मत्वेति हेलया किञ्चिन्मा गृहाण विमुञ्च मा॥ ४ ॥
yadā nāhaṁ tadā mokṣo yadāhaṁ bandhanaṁ tadā | matveti helayā kiñcin mā gṛhāṇa vimuñca mā || 4 ||
नेपाली भावार्थ
जब 'म' (अहङ्कार) रहँदैन, तब त्यो मुक्ति हो; र जबसम्म 'म' रहन्छ, तबसम्म बन्धन नै रहन्छ। यो परम रहस्यलाई जानेर, अब अत्यन्त सहजताका साथ (खेलझैँ) न त केही कुरा समात, न त केही कुरा त्याग!
English Translation
When the ego 'I' is not, that is liberation; when the ego 'I' is present, that is bondage. Knowing this, with effortless ease neither grasp at anything nor renounce anything!
सार संक्षेप: संसारको सम्पूर्ण अध्यात्मको एउटै महा-सूत्र: जहाँ 'म' (अहङ्कार) छ त्यहाँ नरक र बन्धन छ; जहाँ 'म' मेटिन्छ त्यहाँ मोक्ष र परमानन्द छ।
१. अध्यात्मको अन्तिम महा-सूत्र: 'यदा नाहं तदा मोक्षो'
अष्टावक्र गीताको आठौं अध्यायको यो अन्तिम श्लोक विश्व साहित्यकै सबैभन्दा चम्किलो, संक्षिप्त र अचूक आध्यात्मिक सूत्र मानिन्छ।
"यदा नाहं तदा मोक्षो, यदाहं बन्धनं तदा"
यो भन्दा सरल र सीधा परिभाषा ब्रह्माण्डमा अरू केही हुनै सक्दैन:
जहाँ 'म' छ— त्यहाँ कामना छ, त्यहाँ भय छ, त्यहाँ तुलना छ, त्यहाँ बन्धन छ।
जब त्यो काल्पनिक 'म' भष्म हुन्छ— त्यहाँ जे बाँकी रहन्छ, त्यो नै स्वतः मोक्ष हो!
२. 'हेलया' — सहजताको शिखर (Effortless Being)
अष्टावक्र यहाँ भन्नुहुन्छ: "हेलया किञ्चिन्मा गृहाण विमुञ्च मा"।
किनकि न समातेर केही पाइन्छ, न त्यागेर केही मिल्छ।
केवल 'म' को अहङ्कारलाई बिलाउन देऊ, अनि जीवनलाई एउटा सुन्दर र शान्त खेलझैँ बग्न देऊ!
३. दैनिक जीवनमा अहङ्कारको विसर्जन
हाम्रो दुःख तब सुरु हुन्छ जब कसैले मेरो 'म' लाई ठेस पुर्याउँछ— "उसले मलाई किन यसो भन्यो? म को हुँ उसलाई थाहा छैन?"