अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 1

यस्य बोधोदये तावत् स्वप्नवद्भवति भ्रमः। तस्मै सुखैकरूपाय नमः शान्ताय तेजसे॥ १ ॥

yasya bodhodaye tāvat svapnavad bhavati bhramaḥ | tasmai sukhaikarūpāya namaḥ śāntāya tejase || 1 ||

नेपाली भावार्थ

जसको बोध (आत्मज्ञान) उदाउनासाथ यो सम्पूर्ण संसारको भ्रम सपना जस्तै मिथ्या साबित भएर हराउँछ, त्यस एकमात्र विशुद्ध आनन्दस्वरूप, परम शान्त र दिव्य तेजोमय आत्मप्रकाशलाई मेरो सादर नमन छ।

English Translation

Salutations to that supremely tranquil and radiant Light, the singular embodiment of pure Bliss, upon the dawning of whose realization this entire delusion of the world dissolves like a dream.

सार संक्षेप: अष्टावक्र गीताको मुटु मानिने अठारौं अध्यायको मङ्गलाचरण: जसरी ब्युँझनासाथ भयानक सपनाको बाघ आफैं हराउँछ, त्यस्तै आत्मबोध हुनासाथ संसारको दुःख र बन्धन स्वतः सपना जस्तै विलीन हुन्छ।

१. अठारौं अध्याय 'शान्तिशतकम्' को दिव्य आरम्भ

अष्टावक्र गीताको अठारौं अध्यायलाई 'शान्तिशतकम्' (The Hundred Verses on Peace) भनिन्छ। यो अध्याय सम्पूर्ण वेदान्त साहित्यको मुकुटमणि हो, जसमा १०० वटा श्लोकहरूमा जीवनमुक्तिको पराकाष्ठा प्रस्तुत गरिएको छ।
अध्यायको पहिलो श्लोक एउटा अनुपम मङ्गलाचरण (Invocation) हो:

"यस्य बोधोदये तावत् स्वप्नवद्भवति भ्रमः..."

अष्टावक्र यहाँ कुनै बाहिरी भगवान्, देवी-देवता वा मूर्तिको पूजा गर्नुहुन्न; उहाँ आफ्नै भित्र चम्किरहेको 'शान्त तेज'—शुद्ध आत्मचैतन्यलाई नमस्कार गर्नुहुन्छ!

२. सपना र बिपनाको दृष्टान्त

सपनामा मानिसले के देख्छ?

  • सपनामा कसैले आफूलाई गोली हान्यो भने ऊ डरले काँप्छ, छाती समात्छ र चिच्याउँछ।
  • तर जब आँखा खुल्छ (बोधको उदय हुन्छ), तब ऊ देख्छ कि न त्यहाँ कुनै गोली थियो, न कुनै हत्यारा! ऊ आफ्नै ओछ्यानमा सुरक्षित थियो।

अष्टावक्र भन्नुहुन्छ:

  • जन्म, मृत्यु, रोग, ऋण, अपमान र संसारको यो सम्पूर्ण दुःख सपनाको गोली जस्तै हो।
  • अज्ञानको निद्रामा यो सबै सत्य लाग्छ; तर जब गुरुको कृपाले आत्मबोधको सूर्य उदाउँछ, तब साधक हाँस्दै ब्युँझन्छ—"अहो! म त कहिल्यै बाँधिएकै थिइनँ, म त सधैं आफ्नै सच्चिदानन्द ओछ्यानमा शान्त थिएँ!"

३. 'सुखैकरूपाय शान्ताय तेजसे'

आत्मा कस्तो छ?

  1. सुखैकरूप: जसको स्वरूप नै केवल आनन्द हो। त्यहाँ दुःखको रत्तीभर पनि प्रवेश छैन।
  2. शान्त: जहाँ कुनै तरङ्ग वा हलचल छैन।
  3. तेजस्: जुन सूर्य, चन्द्रमा र बिजुलीको पनि प्रकाशक महाप्रकाश हो।

यही आत्मप्रकाशलाई प्रणाम गर्दै अष्टावक्रले यस ऐतिहासिक अध्यायको उद्घाटन गर्नुभएको छ।

मनन सूत्र:
"ब्युँझिएपछि सपनाको दुःख हराउँछ, आत्मबोध भएपछि संसारको भ्रम मेटिन्छ; नमन छ त्यो शान्त आत्मज्योतिलाई, जो सधैं आफ्नै आनन्दमा चम्किरहन्छ।"

पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):