अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 23

कुत्रापि न जिहासास्ति नाशो वापि न कुत्रचित्। आत्मारामस्य धीरस्य शीतलाच्छतरात्मनः॥ २३ ॥

kutrāpi na jihāsāsti nāśo vāpi na kutracit | ātmārāmasya dhīrasya śītalācchatarātmanaḥ || 23 ||

नेपाली भावार्थ

आफ्नै आत्मस्वरूपमा नित्य आनन्द लिइरहेको (आत्माराम) र अत्यन्त शीतल एवं स्वच्छ अन्तःकरण भएको त्यस धीर ज्ञानी पुरुषका लागि न त कतै केही त्याग्ने (जिहासा) इच्छा हुन्छ, र न त कतै केही गुम्ने वा नासिने (नाश) कुनै भय वा शोक नै हुन्छ।

English Translation

For the steadfast sage who delights in his own Self and whose inner nature is exceedingly cool and transparently pure, there is nowhere any desire to renounce, nor is there anywhere any sense of loss or destruction.

सार संक्षेप: जबसम्म मानिस बाहिरी वस्तुमा सुख खोज्छ, तबसम्म उसलाई केही गुम्ला कि भन्ने डर हुन्छ वा त्याग्ने नाटक गर्नुपर्छ। तर जो आफैंभित्र रमाउँछ (आत्माराम), उसका लागि केही त्याग्नु पनि छैन र केही गुमाउनु पनि छैन।

१. 'आत्माराम' — आत्मामा रमाउने सम्राट

संस्कृतमा 'आत्माराम' शब्दको अर्थ हुन्छ—जसको खेल मैदान, साथी, प्रेमी र आनन्द केवल आफ्नो आत्मा हो:

  • संसारी मानिस अरूमा रम्छ (विषयाराम)। त्यसैले जब मानिस वा वस्तु टाढा जान्छ, ऊ रुन्छ।
  • तर ज्ञानी आफैंमा रम्छ। त्यसैले उसलाई संसारको कुनै वस्तु खोसिँदा पनि केही गुमेको अनुभव हुँदैन।

अष्टावक्र भन्नुहुन्छ:

"कुत्रापि न जिहासास्ति नाशो वापि न कुत्रचित्"

त्याग्ने इच्छा (जिहासा) कसलाई हुन्छ? जसले कुनै वस्तुलाई पहिले आफ्नो मानेको थियो!
जब ज्ञानीले केही आफ्नो मानेकै छैन भने उसले के त्याग्ने?
र गुम्नुको डर (नाश) कसलाई हुन्छ? जसलाई अभावको डर छ! तर जो पहिल्यै पूर्ण छ, उसको के गुम्ने?

२. 'शीतलाच्छतरात्मनः' — हिउँदको कञ्चन पानी

अष्टावक्रले ज्ञानीको मनको सुन्दर वर्णन गर्नुभएको छ:

  • शीतल: जहाँ कुनै क्रोध वा कामवासनाको तातो राप छैन।
  • अच्छतर: 'अच्छ' भनेको ऐना जस्तै कञ्चन र पारदर्शी हुनु।
    जसरी हिमालबाट निस्कने कञ्चन पानीको पिंधमा रहेको सानो ढुङ्गा पनि स्पष्ट देखिन्छ, त्यस्तै ज्ञानीको अन्तःकरण यति कञ्चन हुन्छ कि त्यहाँ कुनै कपट वा स्वार्थ लुक्नै सक्दैन।

३. अपरिग्रहको सर्वोच्च रूप

सच्चा अपरिग्रह बाहिरबाट नाङ्गो हुनु होइन, भित्रबाट सन्तुष्ट हुनु हो।
जसको केही गुम्दैन, उही संसारको सबैभन्दा ठूलो धनी हो।

मनन सूत्र:
"न केही त्याग्नु छ, न केही गुम्ने डर छ; आफ्नै आत्मामा रमाउने महापुरुष नै सधैं पूर्ण सम्राट हो।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):