अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 11

प्रारब्ध र आत्मशान्ति

प्रारब्धशान्तिः
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 4

सुखदुःखे जन्ममृत्यू दैवादेवेति निश्चयी। साध्यादर्शी निरायासः कुर्वन्नपि न लिप्यते॥ ४ ॥

sukhaduḥkhe janmamṛtyū daivād eveti niścayī | sādhyādarśī nirāyāsaḥ kurvann api na lipyate || 4 ||

नेपाली भावार्थ

सुख र दुःख, अनि जन्म र मृत्यु— यी सबै प्रारब्धकै स्वाभाविक विधान हुन् भन्ने कुरामा जसको अटल निश्चय भइसकेको छ; ऊ कुनै व्यर्थका साध्यहरूको पछि दौडिँदैन। यस्तो व्यक्ति मानसिक तनावरहित र सहज भएर संसारका कर्तव्यहरू निर्वाह गरिरहे तापनि कर्मको कुनै पनि लेप वा बन्धनबाट पूर्ण अछूतो रहन्छ।

English Translation

One who is firmly convinced that pleasure and pain, birth and death, are determined solely by destiny does not strain after worldly ends; remaining effortless, such a one is never stained or bound even while engaged in action.

सार संक्षेप: जब तपाईं जान्नुहुन्छ कि जन्म, मृत्यु, सुख र दुःख प्रकृतिकै विधान हुन्, तब कर्म गर्दागर्दै पनि तपाईंमा कुनै तनाव वा अहंकार रहँदैन। पानीमा रहेको कमलको पात जस्तै तपाईं सदा निर्लेप रहनुहुन्छ।

१. जन्म, मृत्यु र द्वन्द्वहरूको अन्त्य

संसारको सबैभन्दा ठूलो भय मृत्युको भय हो, र सबैभन्दा ठूलो लालसा सुखको लालसा हो।
सद्गुरु अष्टावक्र यी चारै कुरालाई एउटै सूत्रमा बाँधिदिनुहुन्छ:

  • सुख र दुःख: मनका तरङ्ग हुन्, जो प्रारब्ध अनुसार आउँछन्।
  • जन्म र मृत्यु: शरीरका अवस्था हुन्, जो पञ्चतत्त्वको स्वभाव अनुसार घट्छन्।

जब मानिसलाई यो गहिरो बोध हुन्छ कि—

"जसरी मैले आफ्नै प्रयासले यो शरीर जन्माएको होइन, त्यसैगरी मृत्यु पनि मेरै प्रयास वा चाहनाले रोकिने होइन— यो सबै प्रकृतिको आफ्नै नियति हो।"
तब मृत्युको भय पनि समाप्त हुन्छ र सुखको लोभ पनि सकिन्छ।

२. 'निरायासः' — तनावमुक्त सहज जीवन

'निरायास' को अर्थ अल्छी भएर पल्टिनु होइन।

  • स-आयास (With Strain): "मैले जित्नैपर्छ, म सफल हुनैपर्छ, नत्र मेरो जीवन बर्बाद हुन्छ"— यस्तो अहङ्कारले भरिएको कर्म मानिसलाई तनावग्रस्त र रोगी बनाउँछ।
  • निर्-आयास (Effortless Flow): "परिस्थिति अनुसार जे कर्तव्य अगाडि आयो, म शान्त मनले गर्छु, तर त्यसको परिणाम समष्टि प्रकृतिको हातमा छ"— यस्तो कर्म निष्काम र सहज हुन्छ।

३. 'कुर्वन्नपि न लिप्यते' — कर्ममा निर्लेप रहनु

जसरी ऐनामा आगोको प्रतिबिम्ब पर्दा ऐना जल् Corvैन, र हिउँको प्रतिबिम्ब पर्दा ऐना चिसो हुँदैन; त्यसैगरी आत्मज्ञानी मानिस संसारमा राजकाज चलाओस् वा खेतीपाती गरोस्, उसको भित्री आत्मा सधैँ शुद्ध र निर्लेप रहन्छ।

मनन सूत्र:
"सुख-दुःख र जीवन-मरण प्रकृतिको यात्रा हो; म त यी सबै घटनाहरूलाई अवलोकन गर्ने अनन्त अमर प्रकाश हुँ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):