अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 10

वैराग्य र वासनात्याग

वैराग्योपदेशः
अघिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 8

कृतं न कति जन्मानि कायेन मनसा गिरा। दुःखमायासदं कर्म तदद्याप्युपरम्यताम्॥ ८ ॥

kṛtaṁ na kati janmāni kāyena manasā girā | duḥkham āyāsadaṁ karma tad adyāpy uparamyatām || 8 ||

नेपाली भावार्थ

अनगिन्ती जन्महरूदेखि तिमीले शरीर, मन र वाणीद्वारा केवल थकान, कष्ट र दुःख मात्र दिने सांसारिक कर्महरू कति पो गरेनौ र? अब त ती व्यर्थका कर्महरूको चक्रबाट आज, अहिले यसै क्षणदेखि पूर्ण विश्राम लेऊ र शान्त होऊ!

English Translation

In how many countless lifetimes have you not performed painful, exhausting, and wearisome actions with your body, mind, and speech? Cease from them completely, even today, right now, and rest in peace!

सार संक्षेप: हजारौं जुनीदेखि हामी केवल दौडिरहेका छौं, थाकिरहेका छौं। अब त्यो व्यर्थको दौड रोक्ने बेला आएको छ; आज यसै क्षण सबै मानसिक भारी बिसाऊ र आफ्नो सनातन मौनमा विश्राम गर।

१. 'उपरम्यताम्' — दशौं अध्यायको अन्तिम महा-आह्वान

दशौं अध्यायको यस अन्तिम श्लोकमा सद्गुरु अष्टावक्रले शिष्यलाई अध्यात्मको सबैभन्दा गहिरो उपहार दिनुहुन्छ— 'उपरति' (Total Cessation / पूर्ण विश्राम)।

विचार गरौं:
हामीले कति जन्म लिएका छौं? लाखौं!
र हरेक जन्ममा हामीले के गर्‍यौं?

  1. कायेन (शरीरद्वारा): पसिना बगायौं, घर बनायौं, दौडधुप गर्‍यौं, लड्यौं।
  2. मनसा (मनद्वारा): योजना बनायौं, चिन्ता गर्‍यौं, षड्यन्त्र रच्यौं, डर र लोभमा पिल्स्यौं।
  3. गिरा (वाणीद्वारा): बहस गर्‍यौं, तर्क गर्‍यौं, झूट बोल्यौं, अरूलाई मनाउने प्रयास गर्‍यौं।

तर ती सबै कर्मको अन्तिम परिणाम के भयो?
"दुःखमायासदम्" — केवल शारीरिक थकान, मानसिक कष्ट र दुःख!
के ती कर्महरूले आजसम्म कसैलाई मुक्ति दिए? दिएनन्।

२. 'तदद्याप्युपरम्यताम्' — आजै, अहिल्यै पूर्णविराम

अष्टावक्र भन्नुहुन्छ:

"धेरै भयो! अब त रोक! आज, अहिले, यसै क्षण आफ्ना सबै कर्महरूको भारी बिसाइदेऊ।"

यो कुनै अल्छीपन होइन; यो कर्मको अहङ्कारबाट मुक्त हुनु हो।

  • जबसम्म तपाईं सोच्नुहुन्छ— "म कर्ता हुँ, मैले संसार चलाउनुपर्छ", तबसम्म तपाईं थाक्नुहुन्छ।
  • जब तपाईं सम्झनुहुन्छ— "प्रकृतिले सबै गरिरहेको छ, म त केवल अचल साक्षी हुँ", तब कर्मको थकान मेटिन्छ र जीवन एउटा सहज उत्सव बन्दछ।

३. साधकको लागि अन्तिम विश्राम

यो श्लोक पढ्दा एक क्षण आफ्ना हातहरू खुकुलो पार्नुहोस्, आँखा चिम्लनुहोस्, र श्वासलाई साक्षी भएर हेर्नुहोस्।

  • संसार चल्दै गर्छ।
  • तपाईं आफ्नो सनातन, विशुद्ध र शान्त आत्मामा बस्नुहोस्।
  • यहाँबाट नयाँ जीवनको सुरुवात हुन्छ— जहाँ कुनै भारी छैन, केवल परम शान्ति र आनन्द छ।

मनन सूत्र:
"कर्मको अनन्त थकानलाई अब बिसाइदेऊ; आजै, अहिल्यै आफ्नै मौन स्वरूपमा पूर्ण विराम लेऊ र स्वतन्त्र बन।"

अघिल्लो

अध्याय 10 का श्लोकहरू सम्पन्न भए

अर्को अध्यायमा प्रवेश गरी ज्ञानयात्रालाई निरन्तरता दिनुहोस्।

अध्याय 11 सुरु गर्नुहोस्

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):