अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 17

आत्मज्ञानीको स्वभाव

ज्ञानीस्वभावः
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 4

यस्तु भोगेषु भुक्तेषु न भवत्यधिवासितः। अभुक्तेषु निराकाङ्क्षी तादृशो भवदुर्लभः॥ ४ ॥

yas tu bhogeṣu bhukteṣu na bhavaty adhivāsitaḥ | abhukteṣu nirākāṅkṣī tādṛśo bhavadurlabhaḥ || 4 ||

नेपाली भावार्थ

जुन व्यक्ति प्रारब्धअनुसार प्राप्त भएका भोगहरूलाई भोग्दा पनि मनभित्र त्यसको कुनै छाप वा संस्कार नराखी पूर्ण निर्लेप रहन्छ (अधिवासित हुँदैन), र नभोगिएका बाँकी भोगहरूप्रति जसको कुनै तृष्णा वा आकांक्षा नै हुँदैन—त्यस्तो महापुरुष यस संसारमा अत्यन्त दुर्लभ छ।

English Translation

He who, having experienced pleasures, remains completely unstained and unimpressed by them, and who harbors no longing whatsoever for pleasures not yet experienced—such a person is exceedingly rare in this world.

सार संक्षेप: विगतका भोगहरूको सम्झनामा नडुब्नु र भविष्यका भोगहरूको कल्पनामा नभाग्नु नै साँचो ज्ञानीको लक्षण हो। ऊ वर्तमानमा जे आउँछ त्यसलाई स्वाभाविक रूपमा साक्षी बनेर हेर्दछ, मनमा कुनै दाग बस्न दिँदैन।

१. 'अधिवासितः' को मनोवैज्ञानिक रहस्य

संस्कृतमा 'अधिवास' को अर्थ हुन्छ—सुगन्ध वा गन्धको गहिरो छाप बस्नु।
जस्तै: यदि कुनै लुगामा अत्तर छर्किइयो भने धेरै दिनसम्म त्यसको बास्ना बसिरहन्छ।

  • सामान्य संसारी मानिसले जब कुनै सुख भोग्छ, त्यो सुख सकिएपछि पनि उसको मनभित्र त्यसको 'संस्कार' (Impression) लामो समयसम्म गढेर बस्छ।
  • ऊ फेरि त्यही सुख दोहोर्याउन चाहन्छ, र त्यही सम्झना नै नयाँ वासना र बन्धन बन्दछ।

तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: ज्ञानी पुरुष पानीमा हिँड्ने हाँस जस्तै हो।
हाँस पानीमा डुबुल्की मार्छ, तर पानीबाट बाहिर निस्कनासाथ प्वाँखलाई एकपटक हल्लाउँछ र उसको शरीरमा पानीको एउटा थोपा पनि टाँसिँदैन! ज्ञानीले भोग भोगे पनि उसको चित्तमा त्यसको कुनै दाग बस्दैन।

२. नभोगिएका वस्तुप्रति 'निराकाङ्क्षी'

संसारी मानिसको अर्को ठूलो रोग हो—अतृप्ति।

  • उसले जति भोगे पनि उसलाई लाग्छ कि धेरै कुरा त भोग्नै बाँकी छ!
  • "मैले संसारको त्यो देश घुम्न पाएको छैन, त्यो गाडी चढ्न पाएको छैन, त्यो सुख चाख्न पाएको छैन।"
    यो अप्राप्त वस्तुप्रतिको लालसाले मानिसलाई मृत्युपर्यन्त अशान्त बनाइराख्छ।

तर ज्ञानी नभोगिएका वस्तुहरूका प्रति पूर्ण निराकाङ्क्षी हुन्छ। उसलाई कुनै नयाँ अनुभव बटुल्ने लोभ हुँदैन, किनकि उसले आफ्नै आत्मामा सबै अनुभवहरूको स्रोतलाई भेट्टाइसकेको हुन्छ।

३. 'भवदुर्लभः' — किन दुर्लभ छ यस्तो पुरुष?

संसारमा दुई प्रकारका मानिस भेट्टाउन सजिलो छ:

  1. जो दिनरात भोगमा लम्पट छन्।
  2. जो भोगबाट डराएर जङ्गल भागेका छन् र दमन गरेर बसेका छन्।
    तर संसारमै बसेर, राजा भएर वा गृहस्थी भएर, भोगहरू आउँदा पनि कमलको पात झैं निर्लेप रहने 'जनक' जस्तो महापुरुष संसारमा करोडौंमा एक मात्र हुन्छ।

मनन सूत्र:
"विगतको सम्झना छैन, भविष्यको तृष्णा छैन; वर्तमानको साक्षी बनेर जिउनु नै दुर्लभ जीवनमुक्ति हो।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):