अष्टावक्र उवाच
सद्गुरु अष्टावक्र
श्लोक 4
यस्तु भोगेषु भुक्तेषु न भवत्यधिवासितः। अभुक्तेषु निराकाङ्क्षी तादृशो भवदुर्लभः॥ ४ ॥
yas tu bhogeṣu bhukteṣu na bhavaty adhivāsitaḥ | abhukteṣu nirākāṅkṣī tādṛśo bhavadurlabhaḥ || 4 ||
नेपाली भावार्थ
जुन व्यक्ति प्रारब्धअनुसार प्राप्त भएका भोगहरूलाई भोग्दा पनि मनभित्र त्यसको कुनै छाप वा संस्कार नराखी पूर्ण निर्लेप रहन्छ (अधिवासित हुँदैन), र नभोगिएका बाँकी भोगहरूप्रति जसको कुनै तृष्णा वा आकांक्षा नै हुँदैन—त्यस्तो महापुरुष यस संसारमा अत्यन्त दुर्लभ छ।
English Translation
He who, having experienced pleasures, remains completely unstained and unimpressed by them, and who harbors no longing whatsoever for pleasures not yet experienced—such a person is exceedingly rare in this world.
सार संक्षेप: विगतका भोगहरूको सम्झनामा नडुब्नु र भविष्यका भोगहरूको कल्पनामा नभाग्नु नै साँचो ज्ञानीको लक्षण हो। ऊ वर्तमानमा जे आउँछ त्यसलाई स्वाभाविक रूपमा साक्षी बनेर हेर्दछ, मनमा कुनै दाग बस्न दिँदैन।
१. 'अधिवासितः' को मनोवैज्ञानिक रहस्य
संस्कृतमा 'अधिवास' को अर्थ हुन्छ—सुगन्ध वा गन्धको गहिरो छाप बस्नु।
जस्तै: यदि कुनै लुगामा अत्तर छर्किइयो भने धेरै दिनसम्म त्यसको बास्ना बसिरहन्छ।
तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: ज्ञानी पुरुष पानीमा हिँड्ने हाँस जस्तै हो।
हाँस पानीमा डुबुल्की मार्छ, तर पानीबाट बाहिर निस्कनासाथ प्वाँखलाई एकपटक हल्लाउँछ र उसको शरीरमा पानीको एउटा थोपा पनि टाँसिँदैन! ज्ञानीले भोग भोगे पनि उसको चित्तमा त्यसको कुनै दाग बस्दैन।
२. नभोगिएका वस्तुप्रति 'निराकाङ्क्षी'
संसारी मानिसको अर्को ठूलो रोग हो—अतृप्ति।
यो अप्राप्त वस्तुप्रतिको लालसाले मानिसलाई मृत्युपर्यन्त अशान्त बनाइराख्छ।
तर ज्ञानी नभोगिएका वस्तुहरूका प्रति पूर्ण निराकाङ्क्षी हुन्छ। उसलाई कुनै नयाँ अनुभव बटुल्ने लोभ हुँदैन, किनकि उसले आफ्नै आत्मामा सबै अनुभवहरूको स्रोतलाई भेट्टाइसकेको हुन्छ।
३. 'भवदुर्लभः' — किन दुर्लभ छ यस्तो पुरुष?
संसारमा दुई प्रकारका मानिस भेट्टाउन सजिलो छ:
तर संसारमै बसेर, राजा भएर वा गृहस्थी भएर, भोगहरू आउँदा पनि कमलको पात झैं निर्लेप रहने 'जनक' जस्तो महापुरुष संसारमा करोडौंमा एक मात्र हुन्छ।