अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 17

आत्मज्ञानीको स्वभाव

ज्ञानीस्वभावः
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 15

सुखे दुःखे नरे नार्यां संपत्सु विपत्सु च। विशेषो नैव धीरस्य सर्वत्र समदर्शिनः॥ १५ ॥

sukhe duḥkhe nare nāryāṁ sampatsu vipatsu ca | viśeṣo naiva dhīrasya sarvatra samadarśinaḥ || 15 ||

नेपाली भावार्थ

सर्वत्र समान भावले एउटै आत्मतत्त्वलाई देख्ने त्यस धीर (ज्ञानी) पुरुषका लागि सुख र दुःखमा, पुरुष र स्त्रीमा, तथा सम्पत्ति र विपत्तिमा कुनै पनि भेद वा भिन्नता हुँदैन।

English Translation

For the steadfast sage who looks upon all things with equal vision, there is no distinction whatsoever between pleasure and pain, between man and woman, or between prosperity and adversity.

सार संक्षेप: संसारले भेद देख्छ—स्त्री र पुरुष, धनी र गरिब, सुख र दुःख। तर आत्मज्ञानीले बाहिरी आवरण होइन, सबैभित्र बगिरहेको एउटै दिव्य चैतन्य देख्छ। जसको दृष्टिमा सबै समान छन्, ऊ नै साँचो धीर हो।

१. 'समदर्शी' को सर्वोच्च दृष्टि

भगवद्गीता (५.१८) मा भनिएको छ:

"विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि। शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः॥"
(ज्ञानीहरूले विद्वान् ब्राह्मणमा, गाईमा, हात्तीमा, कुकुरमा र चाण्डालमा पनि एउटै आत्मा देख्छन्।)

अष्टावक्र यहाँ त्यही समदृष्टिलाई तीन प्रमुख ध्रुवहरूमा प्रस्ट पार्नुहुन्छ:

  1. सुखे दुःखे: सुख आउँदा मात्तिने र दुःख आउँदा आत्तिने अज्ञानीको बानी हो। ज्ञानीका लागि सुख र दुःख दिन र रात जस्ता प्रकृतिका परिवर्तन मात्र हुन्।
  2. नरे नार्याम्: सामान्य मानिसले पुरुष वा स्त्री देख्दा कामुकता, लिङ्गभेद वा सामाजिक भूमिका देख्छ। तर ज्ञानीले हाडछालाको लिङ्गभेदभन्दा पर दुवैभित्र एउटै अशरीरी ज्योति देख्छ।
  3. संपत्सु विपत्सु: सुनको थालमा खान पाउनु सम्पत्ति हो र माटोको भाँडो पनि नहुनु विपत्ति हो; तर ज्ञानीका लागि दुवै माटोका विकार मात्र हुन्।

२. 'विशेषो नैव धीरस्य' — कुनै भेदभाव छैन

संसारको सम्पूर्ण राजनीति, समाजशास्त्र र द्वन्द्व 'विशेष' (Distinction/Discrimination) मा टिकेको छ—'म ठूलो, ऊ सानो; यो मेरो, ऊ पराई।'
तर धीर पुरुषका लागि कुनै 'विशेष' छैन। उसले सबैमा आफूलाई र आफूमा सबैलाई देख्छ।
त्यसैले उसको मनमा कसैप्रति ईर्ष्या हुँदैन, कसैप्रति घृणा हुँदैन र कसैसँग तुलना हुँदैन।

३. 'धीर' को वास्तविक अर्थ

संस्कृतमा 'धीर' शब्दको अर्थ धेरै गहिरो छ:
'धियं ईरयति इति धीरः' — जसले आफ्नो बुद्धिलाई आत्मज्योतिद्वारा सञ्चालित गर्दछ, र जसको बुद्धि संसारका कुनै पनि आँधीबेहरीमा डगमगाउँदैन, उही धीर हो।

मनन सूत्र:
"भेद मनको अज्ञान हो, समता आत्माको सत्य हो; जब सबैमा एउटै परमात्मा देखिन्छ, तब संसार नै आफ्नो घर बन्दछ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):