अष्टावक्र उवाच
सद्गुरु अष्टावक्र
श्लोक 15
सुखे दुःखे नरे नार्यां संपत्सु विपत्सु च। विशेषो नैव धीरस्य सर्वत्र समदर्शिनः॥ १५ ॥
sukhe duḥkhe nare nāryāṁ sampatsu vipatsu ca | viśeṣo naiva dhīrasya sarvatra samadarśinaḥ || 15 ||
नेपाली भावार्थ
सर्वत्र समान भावले एउटै आत्मतत्त्वलाई देख्ने त्यस धीर (ज्ञानी) पुरुषका लागि सुख र दुःखमा, पुरुष र स्त्रीमा, तथा सम्पत्ति र विपत्तिमा कुनै पनि भेद वा भिन्नता हुँदैन।
English Translation
For the steadfast sage who looks upon all things with equal vision, there is no distinction whatsoever between pleasure and pain, between man and woman, or between prosperity and adversity.
सार संक्षेप: संसारले भेद देख्छ—स्त्री र पुरुष, धनी र गरिब, सुख र दुःख। तर आत्मज्ञानीले बाहिरी आवरण होइन, सबैभित्र बगिरहेको एउटै दिव्य चैतन्य देख्छ। जसको दृष्टिमा सबै समान छन्, ऊ नै साँचो धीर हो।
१. 'समदर्शी' को सर्वोच्च दृष्टि
भगवद्गीता (५.१८) मा भनिएको छ:
अष्टावक्र यहाँ त्यही समदृष्टिलाई तीन प्रमुख ध्रुवहरूमा प्रस्ट पार्नुहुन्छ:
२. 'विशेषो नैव धीरस्य' — कुनै भेदभाव छैन
संसारको सम्पूर्ण राजनीति, समाजशास्त्र र द्वन्द्व 'विशेष' (Distinction/Discrimination) मा टिकेको छ—'म ठूलो, ऊ सानो; यो मेरो, ऊ पराई।'
तर धीर पुरुषका लागि कुनै 'विशेष' छैन। उसले सबैमा आफूलाई र आफूमा सबैलाई देख्छ।
त्यसैले उसको मनमा कसैप्रति ईर्ष्या हुँदैन, कसैप्रति घृणा हुँदैन र कसैसँग तुलना हुँदैन।
३. 'धीर' को वास्तविक अर्थ
संस्कृतमा 'धीर' शब्दको अर्थ धेरै गहिरो छ:
'धियं ईरयति इति धीरः' — जसले आफ्नो बुद्धिलाई आत्मज्योतिद्वारा सञ्चालित गर्दछ, र जसको बुद्धि संसारका कुनै पनि आँधीबेहरीमा डगमगाउँदैन, उही धीर हो।