अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 44

मुमुक्षोर्बुद्धिरालम्बमन्तरेण न विद्यते। निरालम्बैव निष्कामा बुद्धिरमुक्तस्य सर्वदा॥ ४४॥

mumukṣorbuddhirālambamantareṇa na vidyate | nirālambaiva niṣkāmā buddhirmuktasya sarvadā || 44 ||

नेपाली भावार्थ

मोक्ष चाहने साधकको बुद्धि कुनै न कुनै सहारा (जस्तै मन्त्र, मूर्ति, ध्यानको बिन्दु वा शास्त्रको आधार) बिना टिक्नै सक्दैन। तर मुक्त ज्ञानी पुरुषको बुद्धि भने कुनै पनि बाहिरी सहाराबिना (निरालम्ब) र सबै प्रकारका कामनाहरूबाट सर्वथा मुक्त भएर सधैं आफ्नै स्वरूपमा स्थित रहन्छ।

English Translation

The intellect of a seeker of liberation cannot stand without a support or object of focus; but the awareness of the liberated sage is perpetually supportless and desireless, resting purely in itself.

सार संक्षेप: साधकलाई ध्यान गर्न आलम्बन (सहारा) चाहिन्छ, तर सिद्ध पुरुषलाई कुनै टेको चाहिँदैन। आकाशलाई अडिन कुनै पिलर नचाहिए जस्तै मुक्त पुरुषको चेतना बिना कुनै सहारा सधैं स्थिर र कामनारहित रहन्छ।

१. मुमुक्षुको सहारा (The Need for Alambana)

साधक जब साधना सुरु गर्छ, उसको मन चञ्चल हुन्छ।

  • त्यसैले उसलाई मन अड्याउन कुनै न कुनै 'आलम्बन' चाहिन्छ— चाहे त्यो श्वासको गति होस्, कुनै मन्त्रको जप होस्, ईश्वरको मूर्ति होस्, वा कुनै ज्योति।
  • यी सहाराहरू आवश्यक छन्, तर यी सबै अझै द्वैतको सीमाभित्रै पर्छन्।
  • जबसम्म मनलाई कुनै आधार चाहिन्छ, तबसम्म मन त्यो आधार हराउँदा फेरि असहाय महसुस गर्छ।

२. मुक्त पुरुषको निरालम्ब स्थिति

मुक्त ज्ञानीको अवस्था कस्तो हुन्छ?

  • निरालम्बा: उसको बुद्धिलाई अडिन कुनै ध्यानको बिन्दु वा बाहिरी टेको चाहिँदैन। ऊ शून्यतामा पनि त्यत्तिकै दृढ रहन्छ जति संसारमा।
  • निष्कामा: उसलाई मोक्ष पाउने कामना समेत हुँदैन, किनकि उसले आफूलाई नित्यमुक्त देखिसकेको छ।
  • जसरी पक्षी आकाशमा उड्दा हावामै आफ्नो बाटो बनाउँछ र कुनै जमिनको भर पर्दैन, ज्ञानीको चेतना पनि पूर्णतः स्वतन्त्र र निरालम्ब हुन्छ।

३. साधकका लागि विकासको क्रम

  • सुरुमा ध्यानका लागि मन्त्र वा श्वासको सहारा लिनु राम्रो हो।
  • तर विस्तारै ती सहाराहरूलाई पनि छाड्दै आफ्नै निरालम्ब साक्षी स्वरूपमा विश्राम लिन सिक्नुहोस्।
  • जसरी बच्चाले हिंड्न सिकेपछि बैशाखी फालिदिन्छ, त्यसरी नै आत्मबोध भएपछि सबै आलम्बनहरू स्वतः छुट्छन्।

मनन सूत्र:
"म कुनै सहारामा टिकेको कमजोर मन होइन; म त सबै सहाराहरूलाई आफ्नो काखमा अटाउने अनन्त, निराधार र निरालम्ब आकाश हुँ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):