१. 'एको द्रष्टासि सर्वस्य' - ब्रह्माण्डको एकमात्र आँखा

यो श्लोक अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा केन्द्रीय र गहिरो सूत्रहरूमध्ये एक हो।
अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: यो संसारमा हेरिने वस्तुहरू अरबौँ-खरबौँ हुन सक्छन्, तर ती सबैलाई हेर्नेवाला चेतना केवल एक छ।

• सपनामा तिमीले एउटा ठूलो शहर, हजारौँ मानिसहरू, पहाड र नदीहरू देख्छौ।
• सपनाभित्र त ती हजारौँ अलग-अलग लाग्छन्, तर ब्युँझिएपछि थाहा हुन्छ— त्यो सम्पूर्ण सपनालाई देख्ने त तिम्रो एउटै मन थियो!
• त्यसैगरी यो जागृत संसारमा जति पनि दृश्य, मानिस र घटनाहरू छन्, ती सबै तिम्रो एउटै साक्षी चैतन्यमा प्रकाशित भइरहेका छन्। तिमी ती सबैका 'एकमात्र द्रष्टा' हौ।

२. एकमात्र बन्धन के हो? (The Nature of Bondage)

मानिसहरू सोच्छन्— "मेरो परिवार मेरो बन्धन हो, मेरो जागिर बन्धन हो, मेरो गरिबी बन्धन हो, मेरो शरीर बन्धन हो।"
तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: संसारमा तिम्रो कुनै बन्धन छैन! बाहिरको कुनै वस्तुले तिमीलाई बाँधेकै छैन।
तिम्रो एकमात्र बन्धन के हो?

'द्रष्टारं पश्यसीतरम्'
अर्थात्, तिमी स्वयं 'द्रष्टा' (हेर्नेवाला) भएर पनि आफूलाई 'दृश्य' (हेरिने वस्तु) सम्झिरहेका छौ!

यसलाई सरल रूपमा बुझौँ:

• आँखाले चस्मालाई देख्छ, तर आँखाले भन्दैन कि "म चस्मा हुँ।"
• तर हामी आफ्नो शरीर र मनलाई देख्छौँ, अनि भनिदिन्छौँ— "म शरीर हुँ, म मन हुँ।"
• द्रष्टा (आत्मा) लाई आफूभन्दा अलग कुनै तेस्रो वस्तु सम्झनु वा परमात्मालाई कतै टाढा आकाशमा खोज्नु नै अज्ञान हो। तिमी नै त्यो परमात्मा हौ!

३. 'मुक्तप्रायोऽसि सर्वदा' - मुक्ति कुनै नयाँ उपलब्धि होइन

अध्यात्ममा धेरै मानिसहरू कुनै चमत्कार, कुनै दिव्य प्रकाश, वा कुनै नयाँ अनुभवको खोजीमा भौंतारिइरहेका हुन्छन्।
अष्टावक्र स्पष्ट पार्नुहुन्छ:

• सत्य कुनै नयाँ अनुभव होइन।
• जसले सबै अनुभवहरूलाई जानिरहेको छ, त्यो जान्नेवाला 'तिमी' नै सत्य हौ।
• बन्धन अवास्तविक (काल्पनिक) भएको हुनाले मुक्ति पनि कुनै नयाँ कुरा पाउनु होइन; केवल भ्रमको पर्दा च्यातिनु मात्र हो।

मनन योग्य विचार:
"जो ऐनामा आफ्नो अनुहार हेरेर 'यो मान्छे को होला?' भन्दै संसारभरि खोज्न हिँड्छ, उसको खोजी कहिल्यै टुङ्गिँदैन। जब ऊ बुझ्छ कि त्यो देखिने अनुहार मेरै हो, खोज तुरुन्तै टुङ्गिन्छ। तिमी द्रष्टा हौ, कतै केही खोज्नु पर्दैन।"