अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 2

आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास

आत्मविस्मयोल्लासः
अघिल्लो
पछिल्लो

जनक उवाच

आत्मज्ञानी जनक

श्लोक 15

ज्ञानं ज्ञेयं तथा ज्ञाता त्रितयं नास्ति वास्तवम्। अज्ञानाद्भाति यत्रेदं सोऽहमस्मि निरञ्जनः॥ १५ ॥

jñānaṁ jñeyaṁ tathā jñātā tritayaṁ nāsti vāstavam | ajñānād bhāti yatredaṁ so'ham asmi nirañjanaḥ || 15 ||

नेपाली भावार्थ

ज्ञान (जान्ने साधन), ज्ञेय (जानिने वस्तु) र ज्ञाता (जान्ने व्यक्ति)— यी तीनको भेद वास्तवमा छँदै छैन! अज्ञानका कारण जुन अधिष्ठानमा यो त्रिपुटीको भ्रम देखिन्छ, त्यो परम शुद्ध, निष्कलङ्क आत्मा म नै हुँ!

English Translation

The knower, the knowledge, and the known—this triad does not exist in ultimate reality! That spotless, untainted Consciousness in which this illusion appears due to ignorance, that very Self am I!

सार संक्षेप: संसारमा देखिने विषय (ज्ञेय), त्यसलाई हेर्ने आँखा/मन (ज्ञान), र हेर्ने व्यक्ति (ज्ञाता)— यी तीनैको विभाजन केवल अज्ञानको खेल हो। परम सत्यमा केवल एउटै अखण्ड चेतना छ।

१. वेदान्तको प्रसिद्ध 'त्रिपुटी' को विसर्जन (Dissolving the Triad)

हाम्रो सांसारिक अनुभव सधैं तीनवटा कुरामा बाँडिएको हुन्छ, जसलाई वेदान्तमा 'त्रिपुटी' (The Triad) भनिन्छ:

  1. ज्ञाता (Knower): जान्ने मानिस (विषयी - Subject)
  2. ज्ञान (Knowing): जान्ने क्रिया वा माध्यम (Process/Instrument)
  3. ज्ञेय (Known): जानिने वस्तु वा संसार (Object)

उदाहरणका लागि: म (ज्ञाता) आँखाले (ज्ञान) यो पुस्तक (ज्ञेय) पढ्दैछु।
तर राजा जनक भन्नुहुन्छ— यो भेद केवल सपनाको जस्तो हो!

२. सपनाको दृष्टान्त (The Dream Analogy)

सपनामा तिमी एउटा बाघ देख्छौ र डराएर भाग्छौ।

  • त्यहाँ 'तिमी' (ज्ञाता) छौ।
  • त्यहाँ 'बाघ' (ज्ञेय) छ।
  • त्यहाँ 'डर र देख्ने क्रिया' (ज्ञान) छ।

तर बिहान आँखा खुल्दा के थाहा हुन्छ?
बाघ पनि तिम्रै मन थियो, भाग्ने व्यक्ति पनि तिमी नै थियौ, र जंगल पनि तिम्रै दिमागको सिर्जना थियो!
त्यहाँ तीनवटा छुट्टाछुट्टै वस्तु थिएनन्, केवल एउटै तिम्रो चेतना थियो।
त्यस्तै, जागृत अवस्थामा पनि ज्ञाता, ज्ञान र ज्ञेय तीन नभएर एउटै निरञ्जन आत्माको विलास हो।

३. साधकका लागि परम लाभ

जब ज्ञाता र ज्ञेयको द्वैत मेटिन्छ, तब सबै प्रकारको मानसिक द्वन्द्व, तनाव र चंचलता समाप्त हुन्छ।
साधक जान्दछ— जसलाई म खोजिरहेको छु, त्यो बाहिरको कुनै 'ज्ञेय' वस्तु होइन, त्यो त म आफैं 'निरञ्जन आत्मा' हुँ!

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):