अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 82

न शान्तं स्तौति निष्कामो न दुष्टमपि निन्दति। समदुःखसुखस्तृप्तः किञ्चित्कृत्यं न पश्यति॥ ८२॥

na śāntaṃ stauti niṣkāmo na duṣṭamapi nindati | samaduḥkhasukhastṛptaḥ kiñcitkṛtyaṃ na paśyati || 82 ||

नेपाली भावार्थ

निष्काम ज्ञानी पुरुष न त कुनै धर्मात्मा वा शान्त मानिसको प्रशंसा गर्छ, न कुनै दुष्ट पापीको निन्दा नै गर्दछ। सुख र दुःखमा सधैं समान भाव राख्ने र आफ्नै आत्मामा सदा पूर्ण तृप्त रहने त्यो महापुरुषले आफूमा गर्नुपर्ने कुनै पनि कर्तव्य वा दायित्व देख्दैन।

English Translation

Free from all desire, he neither praises the virtuous nor condemns the wicked; equanimous in both pleasure and pain, ever contented in the Self, he sees no duty whatsoever to be performed.

सार संक्षेप: प्रशंसा र निन्दा संसारी अहंकारका खेल हुन्। ज्ञानीले संसारलाई राम्रो र नराम्रोको चश्मा लगाएर हेर्दैन; ऊ त सबैमा प्रकृतिकै लीला र एउटै परमात्माको उपस्थिति देख्छ। ऊ पूर्ण तृप्त भएर विश्राममा रहन्छ।

१. प्रशंसा र निन्दाभन्दा पर

साधारण मानिसको जिब्रो सधैं दुई काममा व्यस्त हुन्छ:

  • आफूलाई मन पर्नेको चाकडी र प्रशंसा गर्नु (शान्तं स्तौति)।
  • आफूलाई मन नपर्ने वा दुष्टको निन्दा र सत्तोसराप गर्नु (दुष्टं निन्दति)।
  • तर यो दुवै काम राग र द्वेषबाट जन्मिन्छन्।

अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: निष्काम ज्ञानी यी दुवैभन्दा माथि उठिसकेको हुन्छ:

  • उसलाई कसैको चाकडी गरेर केही पाउनु छैन।
  • कसैको निन्दा गरेर उसको अहंकार तुष्ट गर्नु छैन।
  • ऊ जान्दछ कि सज्जन र दुर्जन दुवै प्रकृतिका त्रिगुण (सत्त्व, रज, तम) का कठपुतली हुन्; दुवैभित्र बस्ने चेतना एउटै हो।

२. 'समदुःखसुखस्तृप्तः' — तृप्तिको शिखर

  • सुख आउँदा ऊ मात्तिएर अहंकार गर्दैन, दुःख आउँदा ऊ भाँचिएर रुँदैन (समदुःखसुखः)।
  • ऊ 'तृप्तः'— जसरी पूर्ण भोजन गरिसकेको मानिसलाई अरू कुनै परिकारको लोभ हुँदैन, त्यस्तै आत्म-तृप्त ज्ञानीलाई संसारको कुनै वस्तु वा मान-सम्मानको भोक हुँदैन।
  • त्यसैले उसको कुनै कर्तव्य बाँकी रहँदैन (किञ्चित्कृत्यं न पश्यति)।

३. दैनिक जीवनमा समदृष्टिको अभ्यास

  • अरूको निन्दा गर्ने र प्रशंसाको भोको बन्ने बानीलाई आजै त्याग्नुहोस्।
  • मानिसहरूका गल्तीहरूलाई प्रकृतिको अज्ञान ठानेर क्षमा दिनुहोस्।
  • सुख-दुःखलाई मौसमका दुई रूप (घाम र पानी) झैं सहज रूपमा स्वीकार गर्नुहोस्।

मनन सूत्र:
"म कसैको स्तुति वा निन्दा गर्ने न्यायाधीश होइन; म त सबैमा समभावले चम्किरहेको निष्काम, तृप्त र अकर्ता साक्षी हुँ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):