अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 6

व्यामोहमात्रविरतौ स्वरूपादानमात्रतः। वीतशोका विराजन्ते निरावरणदृष्टयः॥ ६ ॥

vyāmoha-mātra-viratau svarūpādāna-mātrataḥ | vīta-śokā virājante nirāvaraṇa-dṛṣṭayaḥ || 6 ||

नेपाली भावार्थ

केवल अज्ञानरूपी मोहको निवृत्ति हुनासाथ र आफ्नो वास्तविक आत्मस्वरूपको साक्षात्कार हुनासाथ, जसको दृष्टिबाट अज्ञानको पर्दा पूर्णतया हटिसकेको छ—त्यस्ता ज्ञानी महापुरुषहरू सम्पूर्ण शोक र दुःखहरूबाट सर्वथा मुक्त भएर सदा परम महिमामा प्रकाशित (विराजन्ते) रहन्छन्।

English Translation

By the mere cessation of delusion and the simple recognition of one's own true nature, those whose vision has become completely unveiled and unclouded shine resplendent, utterly freed from all sorrow.

सार संक्षेप: मुक्तिका लागि कुनै नयाँ कुरा पाउनु पर्दैन; केवल आँखामा परेको अज्ञानको जालो (व्यामोह) हटाउनु पर्छ। जब आवरण हट्छ, तब मानिसले देख्छ कि ऊ त सधैं शोकमुक्त र दिव्य सम्राट थियो।

१. 'व्यामोहमात्रविरतौ' — केवल भ्रमको अन्त्य

अष्टावक्र यहाँ स्पष्ट पार्नुहुन्छ कि संसार र दुःख कुनै बाहिरी सत्य होइनन्; ती केवल 'व्यामोह' (Delusion) मात्र हुन्:

  • डोरीमा सर्प देखिनु एउटा व्यामोह हो।
  • डोरीलाई डोरी बनाउन कुनै लडाइँ गर्नु पर्दैन, न त कुनै मन्त्र फुक्नु पर्छ। केवल एउटा सानो दियो बालेर हेर्नु पर्छ!
  • बत्ती बल्नासाथ सर्प भाग्दैन, किनकि सर्प कहिल्यै थियो नै छैन! केवल भ्रम मेटिन्छ।

त्यस्तै, जब गुरुको ज्ञानद्वारा आत्माको बत्ती बल्छ, तब म दुःखी, पापी वा संसारी हुँ भन्ने व्यामोह तत्कालै समाप्त हुन्छ।

२. 'निरावरणदृष्टयः' — पर्दाविहीन दृष्टि

वेदान्तमा मायाका दुई शक्ति मानिन्छन्:

  1. आवरण शक्ति: जसले सत्यलाई ढाक्छ।
  2. विक्षेप शक्ति: जसले असत्यलाई देखाइदिन्छ।

ज्ञानी पुरुषको दृष्टि 'निरावरण' (पर्दाविहीन) हुन्छ:

  • बादल हट्नासाथ नीलो आकाश स्वतः देखिन्छ।
  • त्यस्तै, अज्ञानको पर्दा हट्नासाथ ज्ञानीले प्रत्येक वस्तुमा र स्वयं आफूमा एउटै परमात्माको निर्दोष प्रकाश देख्दछ।

३. 'वीतशोका विराजन्ते' — शोकको स्थायी अन्त्य

संसारको कुनै पनि सांसारिक औषधिले शोकलाई स्थायी रूपमा हटाउन सक्दैन।
केवल आत्मज्ञान नै त्यो दिव्य अमृत हो जसले शोकको जरा नै काटिदिन्छ। यस्तो ज्ञानी पुरुष संसारमा हिँड्दा पनि एउटा दिव्य राजा जस्तै प्रकाशित हुन्छ।

मनन सूत्र:
"भ्रम मेटिएपछि डोरी डोरी नै रहन्छ, आवरण हटेपछि आत्मा स्वयं चम्किन्छ; सत्य चिन्नु नै सम्पूर्ण शोकबाट मुक्त हुनु हो।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):