अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 9

अयं सोऽहमयं नाहमिति क्षीणा विकल्पना। सर्वमात्मेति निश्चित्य तूष्णींभूतस्य योगिनः॥ ९ ॥

ayaṁ so'ham ayaṁ nāham iti kṣīṇā vikalpanā | sarvam ātmeti niścitya tūṣṇīṁbhūtasya yoginaḥ || 9 ||

नेपाली भावार्थ

'यो सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड मेरै आफ्नै आत्मा हो' भनी दृढ निश्चय गरेर पूर्ण मौन (तूष्णीम्) भइसकेको सिद्ध योगीका लागि 'यो म हुँ' र 'यो म होइन' जस्ता सबै मानसिक द्वन्द्व र विकल्पहरू सधैंका लागि क्षीण (समाप्त) भइसकेका हुन्छन्।

English Translation

For the yogi who has become completely silent, firmly realizing that 'All is the Self', all mental concepts such as 'I am this' or 'I am not this' have thoroughly dissolved.

सार संक्षेप: सुरुवातमा साधकले 'नेति-नेति' (म यो शरीर होइन) भन्छ, अनि 'सोऽहम्' (म त्यो हुँ) भन्छ। तर जब उसले 'सबै मेरै आत्मा हो' भन्ने देख्छ, तब 'म हुँ' र 'म होइन' दुवै शब्द हराउँछन् र केवल परम मौन बाँकी रहन्छ।

१. 'सोऽहम्' र 'नाहम्' को पनि विसर्जन

वेदान्त साधनाको यात्रा तीन चरणमा चल्छ:

  1. पहिलो चरण (नाहम् / नेति नेति):
    • म शरीर होइन, म इन्द्रिय होइन, म मन होइन।
  2. दोस्रो चरण (सोऽहम् / अहं ब्रह्मास्मि):
    • म त्यो सच्चिदानन्द ब्रह्म हुँ।
  3. तेस्रो र अन्तिम चरण (सर्वमात्मेति):
    • जहाँ 'म' र 'त्यो' दुवै भेद समाप्त हुन्छन्!

अष्टावक्र भन्नुहुन्छ:
जबसम्म तिमी भन्छौ—"म ब्रह्म हुँ", त्यहाँ अझै 'म' भन्ने सूक्ष्म अहङ्कार बाँकी छ!
तर जब पूरै संसार नै आफ्नो आत्मा बन्यो, तब कसले कसलाई 'म हुँ' भन्ने र कसलाई 'म होइन' भन्ने? त्यहाँ सबै विकल्पहरू समाप्त हुन्छन्।

२. 'तूष्णींभूतस्य' — परम मौनको स्थिति

संस्कृतमा 'तूष्णीम्' को अर्थ हुन्छ—शब्दहीन, मौन, पूर्ण निस्तब्धता।

  • मुखले नबोल्नु मात्र मौन होइन।
  • जब मनभित्र कुनै पनि विचार, परिभाषा, मान्यता र तर्क उठ्दैन—त्यो साँचो मौन हो।
    त्यो मौन कुनै शून्यता होइन, त्यो त अनन्त आनन्द र चेतनाको भरिभराउ उपस्थिति हो।

३. शब्दको अन्त्य, सत्यको आरम्भ

जहाँ शब्दहरू सकिन्छन्, त्यहींबाट भगवान् सुरु हुन्छन्।
ज्ञानी योगीले संसारलाई हेर्छ, तर ऊ कुनै लेबल लगाउँदैन—न राम्रो, न नराम्रो; न म, न तिमी। ऊ केवल आफ्नै मौन आत्मामा विराजमान रहन्छ।

मनन सूत्र:
"न 'म हुँ' भन्नु छ, न 'म होइन' भन्नु छ; जब सबै आफ्नो आत्मा बन्यो, तब परम मौन नै सर्वोच्च प्रार्थना हो।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):