अष्टावक्र उवाच
सद्गुरु अष्टावक्र
श्लोक 9
अयं सोऽहमयं नाहमिति क्षीणा विकल्पना। सर्वमात्मेति निश्चित्य तूष्णींभूतस्य योगिनः॥ ९ ॥
ayaṁ so'ham ayaṁ nāham iti kṣīṇā vikalpanā | sarvam ātmeti niścitya tūṣṇīṁbhūtasya yoginaḥ || 9 ||
नेपाली भावार्थ
'यो सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड मेरै आफ्नै आत्मा हो' भनी दृढ निश्चय गरेर पूर्ण मौन (तूष्णीम्) भइसकेको सिद्ध योगीका लागि 'यो म हुँ' र 'यो म होइन' जस्ता सबै मानसिक द्वन्द्व र विकल्पहरू सधैंका लागि क्षीण (समाप्त) भइसकेका हुन्छन्।
English Translation
For the yogi who has become completely silent, firmly realizing that 'All is the Self', all mental concepts such as 'I am this' or 'I am not this' have thoroughly dissolved.
सार संक्षेप: सुरुवातमा साधकले 'नेति-नेति' (म यो शरीर होइन) भन्छ, अनि 'सोऽहम्' (म त्यो हुँ) भन्छ। तर जब उसले 'सबै मेरै आत्मा हो' भन्ने देख्छ, तब 'म हुँ' र 'म होइन' दुवै शब्द हराउँछन् र केवल परम मौन बाँकी रहन्छ।
१. 'सोऽहम्' र 'नाहम्' को पनि विसर्जन
वेदान्त साधनाको यात्रा तीन चरणमा चल्छ:
अष्टावक्र भन्नुहुन्छ:
जबसम्म तिमी भन्छौ—"म ब्रह्म हुँ", त्यहाँ अझै 'म' भन्ने सूक्ष्म अहङ्कार बाँकी छ!
तर जब पूरै संसार नै आफ्नो आत्मा बन्यो, तब कसले कसलाई 'म हुँ' भन्ने र कसलाई 'म होइन' भन्ने? त्यहाँ सबै विकल्पहरू समाप्त हुन्छन्।
२. 'तूष्णींभूतस्य' — परम मौनको स्थिति
संस्कृतमा 'तूष्णीम्' को अर्थ हुन्छ—शब्दहीन, मौन, पूर्ण निस्तब्धता।
त्यो मौन कुनै शून्यता होइन, त्यो त अनन्त आनन्द र चेतनाको भरिभराउ उपस्थिति हो।
३. शब्दको अन्त्य, सत्यको आरम्भ
जहाँ शब्दहरू सकिन्छन्, त्यहींबाट भगवान् सुरु हुन्छन्।
ज्ञानी योगीले संसारलाई हेर्छ, तर ऊ कुनै लेबल लगाउँदैन—न राम्रो, न नराम्रो; न म, न तिमी। ऊ केवल आफ्नै मौन आत्मामा विराजमान रहन्छ।