अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 3

आत्मज्ञानीको परीक्षा

आत्मज्ञानपरीक्षा
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 8

इहामुत्र विरक्तस्य नित्यानित्यविवेकिनः। आश्चर्यं मोक्षकामस्य मोक्षादेव विभीषिका॥ ८ ॥

ihāmutra viraktasya nityānityavivekinaḥ | āścaryaṁ mokṣakāmasya mokṣād eva vibhīṣikā || 8 ||

नेपाली भावार्थ

यस लोक र परलोकका सबै भोगहरूबाट विरक्त भइसकेको, के नित्य (अमर) हो र के अनित्य (विनाशकारी) हो भनी राम्ररी छुट्याउने विवेक भएको, र मोक्षको तीव्र चाहना राख्ने साधक पनि स्वयं 'मुक्ति' सँग नै डराउँछ भने, त्यो कस्तो महा-आश्चर्य हो!

English Translation

For one who is detached from the pleasures of both this world and the next, who discriminates between the eternal and the transient, and who professes to seek liberation—how astonishing it is that such a one should be terrified of liberation itself!

सार संक्षेप: मानिस मोक्ष खोज्छ तर आफ्नो 'अहङ्कार' मेटिन डराउँछ। मोक्ष भनेको अहङ्कारको पूर्ण मृत्यु हो; जो आफैँ मेटिन तयार छैन, ऊ मुक्तिसँग डराउँछ।

१. साधकको गोप्य भय: मुक्तिसँगै डर किन? (Fear of Liberation)

यो श्लोक अध्यात्म मनोविज्ञानको गहिरो पर्दाफास गर्दछ।
धेरैजसो साधकहरू भन्छन्— "मलाई मोक्ष चाहिन्छ, मलाई समाधि चाहिन्छ।"
तर जब साँचो मोक्ष नजिक आउँछ, तब उनीहरूको भित्रबाट एउटा गहिरो आतंक (Panic) सुरु हुन्छ।
किन?

किनकि मोक्ष भनेको कुनै सुनको महल वा स्वर्गको बगैंचा पाउनु होइन!

  • मोक्ष भनेको त तिम्रो पुरानो 'व्यक्तित्व' (Ego/Identity) को पूर्ण विसर्जन हो!
  • "म डाक्टर हुँ, म धनी हुँ, म फलानो हुँ" भन्ने जुन कथा तिमीले वर्षौंदेखि बनाएका थियौ, त्यो कथा सदासर्वदाका लागि मेटिनु नै मोक्ष हो।

नुनको पुतली समुद्रको गहिराइ नाप्न गयो, तर समुद्रमा पस्नासाथ ऊ आफैं पग्लिएर समुद्र बन्यो।
यदि नुनको पुतलीले भन्यो— "म समुद्र त बन्छु तर म पुतली नै रहिरहन पाऊँ," भने त्यो असम्भव छ।

२. 'मोक्षादेव विभीषिका' — अहङ्कारको मृत्यु

मानिस मृत्युदेखि किन डराउँछ?
किनकि मृत्युमा शरीर मेटिन्छ। तर मोक्षमा त स्वयं अहङ्कार (म-भाव) नै मेटिन्छ!
त्यसैले जब ध्यानमा शून्यता वा अनन्त अद्वैत खुल्न थाल्छ, तब मन आत्तिन्छ— "अरे, यदि म नै रहिनँ भने मेरो के हुन्छ?"

अष्टावक्र जनकलाई सम्झाउनुहुन्छ:
तिमी नित्य र अनित्यको विवेक भएको धीर पुरुष हौ। किन डराउँछौ?
तिम्रो झुठो अहङ्कार मेटिएर केही बिग्रँदैन; तिमी त स्वयं अनन्त अमृत-स्वरूप परमात्मा हौ!

३. छलाङ मार्ने साहस

सच्चा मुमुक्षु त्यो हो, जो नदी समुद्रमा मिसिएझैं आफ्नो क्षुद्र अस्तित्वलाई अनन्त ब्रह्ममा विलीन गर्न रत्तिभर डराउँदैन।
यही अभयता नै मोक्षको अन्तिम ढोका हो।

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):