अध्याय तथा श्लोकहरू:
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः
राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।
आत्मविस्मयोल्लासः
राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।
आत्मज्ञानपरीक्षा
अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।
ज्ञानानुकीर्तनम्
सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।
चित्तलयोपायः
आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।
ज्ञानस्वरूपम्
आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।
शान्तानुभवः
जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।
बन्धनमोक्षलक्षणम्
मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।
निर्वेदवर्णनम्
द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।
वैराग्योपदेशः
काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।
प्रारब्धशान्तिः
सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।
आत्मानुभवस्थितिः
कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।
परमानन्दप्राप्तिः
आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।
शान्तिबोधः
प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।
तत्त्वोपदेशः
अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।
विशेषोपदेशः
बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।
ज्ञानीस्वभावः
संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।
शान्तिशतकम्
अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।
आत्मविश्रामः
जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।
विदेहमुक्तिः
न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।
१. साधकको गोप्य भय: मुक्तिसँगै डर किन? (Fear of Liberation)
यो श्लोक अध्यात्म मनोविज्ञानको गहिरो पर्दाफास गर्दछ।
धेरैजसो साधकहरू भन्छन्— "मलाई मोक्ष चाहिन्छ, मलाई समाधि चाहिन्छ।"
तर जब साँचो मोक्ष नजिक आउँछ, तब उनीहरूको भित्रबाट एउटा गहिरो आतंक (Panic) सुरु हुन्छ।
किन?
किनकि मोक्ष भनेको कुनै सुनको महल वा स्वर्गको बगैंचा पाउनु होइन!
नुनको पुतली समुद्रको गहिराइ नाप्न गयो, तर समुद्रमा पस्नासाथ ऊ आफैं पग्लिएर समुद्र बन्यो।
यदि नुनको पुतलीले भन्यो— "म समुद्र त बन्छु तर म पुतली नै रहिरहन पाऊँ," भने त्यो असम्भव छ।
२. 'मोक्षादेव विभीषिका' — अहङ्कारको मृत्यु
मानिस मृत्युदेखि किन डराउँछ?
किनकि मृत्युमा शरीर मेटिन्छ। तर मोक्षमा त स्वयं अहङ्कार (म-भाव) नै मेटिन्छ!
त्यसैले जब ध्यानमा शून्यता वा अनन्त अद्वैत खुल्न थाल्छ, तब मन आत्तिन्छ— "अरे, यदि म नै रहिनँ भने मेरो के हुन्छ?"
अष्टावक्र जनकलाई सम्झाउनुहुन्छ:
तिमी नित्य र अनित्यको विवेक भएको धीर पुरुष हौ। किन डराउँछौ?
तिम्रो झुठो अहङ्कार मेटिएर केही बिग्रँदैन; तिमी त स्वयं अनन्त अमृत-स्वरूप परमात्मा हौ!
३. छलाङ मार्ने साहस
सच्चा मुमुक्षु त्यो हो, जो नदी समुद्रमा मिसिएझैं आफ्नो क्षुद्र अस्तित्वलाई अनन्त ब्रह्ममा विलीन गर्न रत्तिभर डराउँदैन।
यही अभयता नै मोक्षको अन्तिम ढोका हो।