अष्टावक्र उवाच
सद्गुरु अष्टावक्र
श्लोक 8
इहामुत्र विरक्तस्य नित्यानित्यविवेकिनः। आश्चर्यं मोक्षकामस्य मोक्षादेव विभीषिका॥ ८ ॥
ihāmutra viraktasya nityānityavivekinaḥ | āścaryaṁ mokṣakāmasya mokṣād eva vibhīṣikā || 8 ||
नेपाली भावार्थ
यस लोक र परलोकका सबै भोगहरूबाट विरक्त भइसकेको, के नित्य (अमर) हो र के अनित्य (विनाशकारी) हो भनी राम्ररी छुट्याउने विवेक भएको, र मोक्षको तीव्र चाहना राख्ने साधक पनि स्वयं 'मुक्ति' सँग नै डराउँछ भने, त्यो कस्तो महा-आश्चर्य हो!
English Translation
For one who is detached from the pleasures of both this world and the next, who discriminates between the eternal and the transient, and who professes to seek liberation—how astonishing it is that such a one should be terrified of liberation itself!
सार संक्षेप: मानिस मोक्ष खोज्छ तर आफ्नो 'अहङ्कार' मेटिन डराउँछ। मोक्ष भनेको अहङ्कारको पूर्ण मृत्यु हो; जो आफैँ मेटिन तयार छैन, ऊ मुक्तिसँग डराउँछ।
१. साधकको गोप्य भय: मुक्तिसँगै डर किन? (Fear of Liberation)
यो श्लोक अध्यात्म मनोविज्ञानको गहिरो पर्दाफास गर्दछ।
धेरैजसो साधकहरू भन्छन्— "मलाई मोक्ष चाहिन्छ, मलाई समाधि चाहिन्छ।"
तर जब साँचो मोक्ष नजिक आउँछ, तब उनीहरूको भित्रबाट एउटा गहिरो आतंक (Panic) सुरु हुन्छ।
किन?
किनकि मोक्ष भनेको कुनै सुनको महल वा स्वर्गको बगैंचा पाउनु होइन!
नुनको पुतली समुद्रको गहिराइ नाप्न गयो, तर समुद्रमा पस्नासाथ ऊ आफैं पग्लिएर समुद्र बन्यो।
यदि नुनको पुतलीले भन्यो— "म समुद्र त बन्छु तर म पुतली नै रहिरहन पाऊँ," भने त्यो असम्भव छ।
२. 'मोक्षादेव विभीषिका' — अहङ्कारको मृत्यु
मानिस मृत्युदेखि किन डराउँछ?
किनकि मृत्युमा शरीर मेटिन्छ। तर मोक्षमा त स्वयं अहङ्कार (म-भाव) नै मेटिन्छ!
त्यसैले जब ध्यानमा शून्यता वा अनन्त अद्वैत खुल्न थाल्छ, तब मन आत्तिन्छ— "अरे, यदि म नै रहिनँ भने मेरो के हुन्छ?"
अष्टावक्र जनकलाई सम्झाउनुहुन्छ:
तिमी नित्य र अनित्यको विवेक भएको धीर पुरुष हौ। किन डराउँछौ?
तिम्रो झुठो अहङ्कार मेटिएर केही बिग्रँदैन; तिमी त स्वयं अनन्त अमृत-स्वरूप परमात्मा हौ!
३. छलाङ मार्ने साहस
सच्चा मुमुक्षु त्यो हो, जो नदी समुद्रमा मिसिएझैं आफ्नो क्षुद्र अस्तित्वलाई अनन्त ब्रह्ममा विलीन गर्न रत्तिभर डराउँदैन।
यही अभयता नै मोक्षको अन्तिम ढोका हो।