अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 66

क्व संसारः क्व चाभासः क्व साध्यं क्व च साधनम्। आकाशस्येव धीरस्य निर्विकल्पस्य सर्वदा॥ ६६॥

kva saṃsāraḥ kva cābhāsaḥ kva sādhyaṃ kva ca sādhanam | ākāśasyeva dhīrasya nirvikalpasya sarvadā || 66 ||

नेपाली भावार्थ

आकाश जस्तै अनन्त, असङ्ग र सधैं सम्पूर्ण मानसिक विकल्पहरूबाट सर्वथा मुक्त रहेको ज्ञानी महापुरुषको दृष्टिमा— कहाँ छ संसार? कहाँ छ मायाको आभास? कहाँ छ प्राप्त गर्नुपर्ने साध्य (लक्ष्य)? र कहाँ छ त्यसलाई पाउने साधन?

English Translation

For the steadfast sage who, like boundless space, is ever free from all mental conceptualizations—where is samsara? Where is illusory appearance? Where is the goal to be attained? And where is the spiritual practice to achieve it?

सार संक्षेप: आकाशमा न कसैले घर बनाउन सक्छ, न बाटो कोर्न सक्छ। त्यस्तै निर्विकल्प ज्ञानीको दृष्टिमा संसार, भ्रम, लक्ष्य र साधना जस्ता सबै द्वैतहरू विलीन भएर केवल एउटै अखण्ड ब्रह्म मात्र बाँकी रहन्छ।

१. 'आकाशस्येव धीरस्य' — आकाश-तत्वको गहिराइ

अष्टावक्र यहाँ ज्ञानीको स्वरूपलाई आकाशसँग तुलना गर्नुहुन्छ:

  • आकाशमा बादल आउँछन्, वर्षा हुन्छ, चट्याङ पर्छ, धुलो उड्छ। तर के आकाश भिझ्छ? के आकाश फोहोर हुन्छ? कहिल्यै हुँदैन।
  • बादल गएपछि आकाश जस्तो थियो त्यस्तै कञ्चन रहन्छ।
  • ज्ञानी पनि आकाश जस्तै हो— उसको अगाडि संसारका दृश्यहरू आउँछन् र जान्छन्, तर उसको आत्मा सदा निर्लेप रहन्छ।

२. चारवटा 'क्व' (कहाँ छ?) को आध्यात्मिक क्रान्ति

यस श्लोकमा अष्टावक्रले चारवटा गम्भीर प्रश्न उठाउनुभएको छ, जसको उत्तर एउटै हो— 'कतै छैन':

  1. क्व संसारः: संसार कहाँ छ? जब अज्ञान थियो तब संसार देखियो; बोध भएपछि संसार ब्रह्म नै देखियो।
  2. क्व चाभासः: भ्रम कहाँ छ? जब बत्ती बल्यो तब डोरीमा सर्पको आभास नै मेटियो।
  3. क्व साध्यम्: लक्ष्य कहाँ छ? जब म पहिल्यै मुक्त ब्रह्म हुँ भने मैले के पाउन बाँकी छ?
  4. क्व च साधनम्: अनि साधना कहाँ छ? जब म आफैं लक्ष्य हुँ भने लक्ष्यसम्म पुग्ने बाटो किन चाहियो?

३. साधकका लागि अन्तिम सत्यको स्पर्श

  • आफ्नो मनका सबै जटिल दार्शनिक प्रश्नहरूलाई आकाशको विशालतामा छोडिदिनुहोस्।
  • साधनालाई बोझ नबनाउनुहोस्; साधना केवल तपाईंको वास्तविक आकाश-स्वरूप सम्झाउने ऐना मात्र हो।
  • जब तपाईंले आफूलाई निर्विकल्प आकाश देख्नुहुन्छ, तब सारा समस्याहरू तुरुन्तै हराउँछन्।

मनन सूत्र:
"म आकाश हुँ; आकाशमा संसार बन्दैन, न त आकाशलाई कुनै साधना चाहिन्छ। म त नित्य, शुद्ध, बुद्ध र पूर्ण ब्रह्म हुँ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):