अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 25

कृतं देहेन कर्मेदं न मया शुद्धरूपिणा। इति चिन्तानुरोधी यः कुर्वन्नपि करोति न॥ २५ ॥

kṛtaṁ dehena karmedam na mayā śuddharūpiṇā | iti cintānurodhī yaḥ kurvann api karoti na || 25 ||

नेपाली भावार्थ

'यो सम्पूर्ण कर्म शरीर र इन्द्रियहरूद्वारा गरिएको हो, म विशुद्ध आत्मस्वरूपद्वारा गरिएको होइन'—यस्तो सत्य बोधमा सदा स्थित रहने महापुरुषले बाहिरबाट कर्म गरिरहेको देखिए तापनि वास्तविक रूपमा उसले केही पनि गरिरहेको हुँदैन।

English Translation

'This action was performed by the body, not by me who am of purely spotless nature'—he who abides in this constant realization, even while performing deeds, does not act at all.

सार संक्षेप: कर्म शरीर, मन र इन्द्रियको धर्म हो; आत्मा केवल प्रकाशक साक्षी हो। जसले शरीरको कर्मलाई आफ्नो कर्म मान्दैन, उसलाई कुनै पनि कर्मको पाप वा पुण्यले कहिल्यै छुन सक्दैन।

१. कर्तृत्वको विसर्जन: 'न मया शुद्धरूपिणा'

मानिस कर्मको बन्धनमा किन पर्छ?
किनभने ऊ भन्छ:

  • "मैले यो काम गरें!"
  • "यो मेरो सफलता हो, यो मेरो असफलता हो।"

तर अष्टावक्र यहाँ सत्यको शल्यक्रिया गर्नुहुन्छ:

  • खाना मुखले खायो, पचायो पेटले।
  • हिँड्यो गोडाले, हेर्यो आँखाले।
  • सोच्यो दिमागले।
    यी सबै शरीर र प्रकृतिका यन्त्र हुन्!
    तिमी त केवल यी सबै यन्त्रहरूको पछाडि बसेर हेरिरहेको विशुद्ध प्रकाशक साक्षी (शुद्धरूपिणा) हौ।
    जब तिमीले बुझ्छौ कि "मैले होइन, शरीरले गर्यो", तब कर्मको पूरै बन्धन तत्क्षण चुँडिन्छ।

२. 'कुर्वन्नपि करोति न' — कर्मको आन्तरिक मुक्ति

यो श्लोकले मानिसलाई अल्छी बन्न सिकाउँदैन।

  • शरीरले जे गर्नुपर्छ, त्यो गर्छ।
  • डाक्टरले बिरामीको उपचार गर्छ, किसानले खेत जोत्छ, सिपाहीले देशको रक्षा गर्छ।
    तर भित्रबाट उसलाई स्पष्ट थाहा छ कि आत्मा सदा अचल र अकर्ता छ।
    त्यसैले कर्मको कुनै भार उसको हृदयमा बस्दैन।

३. पाप र पुण्यभन्दा पर

जसले आफूलाई कर्ता मान्दैन, उसलाई न त पाप लाग्छ, न पुण्यको घमण्ड हुन्छ।
ऊ पानीमा हिँड्ने माछा जस्तै संसाररूपी जलमा पूर्ण स्वतन्त्र भएर बाँच्छ।

मनन सूत्र:
"काम शरीर र इन्द्रियले गर्छ, आत्मा सदा अकर्ता साक्षी छ; जब 'मैले गरें' भन्ने भ्रम टुट्छ, तब कर्म नै मुक्ति बन्दछ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):