अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 96

न सुखी न च वा दुःखी न विरक्तो न सङ्गवान्। न मुमुक्षुर्न वा मुक्तो न किञ्चिन्न च किञ्चन॥ ९६॥

na sukhī na ca vā duḥkhī na virakto na saṅgavān | na mumukṣurna vā mukto na kiñcinna ca kiñcana || 96 ||

नेपाली भावार्थ

आत्मज्ञानी महापुरुष न सुखी छ, न दुःखी; न ऊ विरक्त त्यागी हो, न आसक्त संसारी; न ऊ मोक्ष खोज्ने मुमुक्षु हो, न त 'म मुक्त भएँ' भनी दाबी गर्ने व्यक्ति नै। वास्तवमा ऊ कुनै सीमित वस्तु होइन र उसका लागि पनि कुनै द्वैतको अस्तित्व छैन।

English Translation

He is neither happy nor miserable, neither detached nor attached, neither a seeker of liberation nor 'liberated'; he is neither something specific, nor is there anything at all for him.

सार संक्षेप: भाषाका सबै विशेषणहरू द्वैतमा लागु हुन्छन्। आत्मालाई 'सुखी, दुःखी, त्यागी, भोगी, बद्ध वा मुक्त' कुनै पनि शब्दले बाँध्न सकिँदैन। ज्ञानी यी सबै धारणाहरूभन्दा पर विशुद्ध, अनिर्वचनीय र अद्वैत स्वरूपमा स्थित छ।

१. सबै विशेषणहरूको विसर्जन: 'नेति नेति' को पराकाष्ठा

मानिसहरू सधैं कसैलाई कुनै न कुनै बक्सा (category) मा राख्न खोज्छन्:

  • "यो मान्छे सुखी छ कि दुःखी?"
  • "यो त्यागी हो कि संसारी?"
  • "यो साधक हो कि मुक्त?"
    तर अष्टावक्र ती सबै बक्साहरूलाई लात हानेर भत्काइदिनुहुन्छ:
  • न सुखी न दुःखी: सुख-दुःख मनका तरङ्ग हुन्; आत्मा न कहिल्यै सुखी हुन्छ न दुःखी।
  • न विरक्तो न सङ्गवान्: आसक्ति र वैराग्य दुवै बाहिरी वस्तुसँग सम्बन्धित छन्; जब आफूबाहेक दोस्रो वस्तु नै छैन भने कसमा आसक्त हुने र के त्याग्ने?
  • न मुमुक्षुर्न वा मुक्तः: जो बन्धनमै परेन, उसलाई मोक्षको चाहना (मुमुक्षा) कसरी हुनु? र जसले आफूलाई नित्यसिद्ध देखिसक्यो, उसले 'म मुक्त भएँ' भनेर अहंकार किन गर्नु?

२. 'न किञ्चिन्न च किञ्चन' — परम शून्यता र पूर्णता

यो श्लोकको अन्तिम पदावली वेदान्तको गम्भीरतम विन्दु हो:

  • ज्ञानी आफूलाई कुनै सांसारिक वस्तु वा व्यक्ति मान्दैन (न किञ्चित्)।
  • र उसको अगाडि पनि कुनै अलग संसार बाँकी रहँदैन (न च किञ्चन)।
  • त्यहाँ केवल अनन्त, असीम, शब्दहीन र नामरहित परब्रह्म मात्र विराजमान छ।

३. साधकका लागि मनन

  • आफूलाई कुनै लेबल (पहचान) नलगाउनुहोस्— 'म पापी हुँ, म धर्मात्मा हुँ, म असफल हुँ, म महान् हुँ।'
  • सबै लेबलहरू शरीर र मनका हुन्; तपाईं त ती सबैभन्दा परको असङ्ग आकाश हुनुहुन्छ।
  • जब तपाईं सबै धारणाहरू त्यागेर 'केही नहुनु' (nothingness) मा विश्राम लिनुहुन्छ, तब तपाईं 'सबैथोक' (everything) बन्नुहुन्छ।

मनन सूत्र:
"न म सुखी हुँ, न दुःखी; न बद्ध, न मुक्त; म त सबै विशेषणहरूभन्दा पर रहेको विशुद्ध, अद्वैत परब्रह्म हुँ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):