अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 17

आत्मज्ञानीको स्वभाव

ज्ञानीस्वभावः
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 2

न कदाचिज्जगत्यस्मिंस्तत्त्वज्ञो हन्त खिद्यति। यत एकेन तेनेदं पूर्णं ब्रह्माण्डमण्डलम्॥ २ ॥

na kadācij jagaty asmiṁs tattvajño hanta khidyati | yata ekena tenedaṁ pūrṇaṁ brahmāṇḍamaṇḍalam || 2 ||

नेपाली भावार्थ

अहो! यस सम्पूर्ण संसारमा तत्त्वज्ञानी महापुरुष कहिल्यै पनि दुःखी वा शोकमग्न हुँदैन, किनकि उसले प्रत्यक्ष देखिरहेको हुन्छ कि यो सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड-मण्डल उसकै एकमात्र अद्वैत आत्मतत्त्वद्वारा पूर्ण रूपले व्याप्त र भरिभराउ छ।

English Translation

Oh! In this entire world, the knower of Truth is never grieved or distressed; for this whole sphere of the universe is completely filled and permeated by that One Self alone—which he is.

सार संक्षेप: दुःख तब हुन्छ जब आफूबाहेक अर्को शत्रु वा विरोधी देखिन्छ। जब सारा ब्रह्माण्डमा केवल आफ्नै आत्मा बाहेक अरू केही पनि छैन भन्ने बोध हुन्छ, तब कसले कोसँग डराउने र कोसँग दुःखी हुने?

१. ज्ञानीको निर्दुःखताको गहिरो रहस्य

संसारमा मानिस किन दुःखी हुन्छ?
उपनिषद्को महान् सूत्र छ: 'द्वितीयाद् वै भयं भवति' (जहाँ दोस्रो देखिन्छ, त्यहाँ भय र दुःख जन्मन्छ)।

  • म छुट्टै छु र संसार छुट्टै छ भन्ने भ्रम नै दुःखको मूल हो।
  • जब मानिसले अरूलाई शत्रु, प्रतिस्पर्धी वा पराई ठान्छ, तब ईर्ष्या, भय, क्रोध र चिन्ता जन्मन्छ।

तर तत्त्वज्ञानीका लागि:

"एकेन तेनेदं पूर्णं ब्रह्माण्डमण्डलम्"
उसको दृष्टिमा रुख, पहाड, नदी, पशु, मित्र, शत्रु र पूरै ब्रह्माण्ड केवल एउटै चेतनाको फैलावट हो, जसमा ऊ स्वयं समुद्र जस्तै फैलिएको छ।

२. समुद्र र छालहरूको दृष्टान्त

जसरी समुद्रले आफ्नै छालहरू देखेर कहिल्यै विचलित हुँदैन:

  • ठूलो छाल उठ्यो भने पनि पानी नै हो।
  • सानो छाल फुट्यो भने पनि पानी नै हो।
  • छालले अर्को छाललाई ठोक्यो भने पनि पानीले पानीलाई नै छोएको हो!

त्यस्तै, ज्ञानी पुरुष संसारका सुख-दुःख र घटनाहरूलाई आफ्नै चैतन्य-समुद्रमा उठिरहेका तरंगका रूपमा देख्छ। त्यसैले संसारमा जेसुकै घटोस्, उसको भित्री शान्तिमा एउटा सानो कोतर पनि लाग्न सक्दैन।

३. 'पूर्णम्' — अभावको अन्त्य

दुःख सधैं अभावबाट आउँछ।
तर जब ज्ञानीले आफूलाई सम्पूर्ण ब्रह्माण्डमै पूर्ण देख्छ, तब कुनै वस्तुको कमी बाँकी रहँदैन। पूर्णतामा केवल असीम आनन्द मात्र हुन्छ।

मनन सूत्र:
"जब सबैमा म छु र ममा सबै छ, तब पराई कोही छैन; अद्वैतको दृष्टि नै सम्पूर्ण दुःखको स्थायी अन्त्य हो।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):