अष्टावक्र उवाच
सद्गुरु अष्टावक्र
श्लोक 2
न कदाचिज्जगत्यस्मिंस्तत्त्वज्ञो हन्त खिद्यति। यत एकेन तेनेदं पूर्णं ब्रह्माण्डमण्डलम्॥ २ ॥
na kadācij jagaty asmiṁs tattvajño hanta khidyati | yata ekena tenedaṁ pūrṇaṁ brahmāṇḍamaṇḍalam || 2 ||
नेपाली भावार्थ
अहो! यस सम्पूर्ण संसारमा तत्त्वज्ञानी महापुरुष कहिल्यै पनि दुःखी वा शोकमग्न हुँदैन, किनकि उसले प्रत्यक्ष देखिरहेको हुन्छ कि यो सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड-मण्डल उसकै एकमात्र अद्वैत आत्मतत्त्वद्वारा पूर्ण रूपले व्याप्त र भरिभराउ छ।
English Translation
Oh! In this entire world, the knower of Truth is never grieved or distressed; for this whole sphere of the universe is completely filled and permeated by that One Self alone—which he is.
सार संक्षेप: दुःख तब हुन्छ जब आफूबाहेक अर्को शत्रु वा विरोधी देखिन्छ। जब सारा ब्रह्माण्डमा केवल आफ्नै आत्मा बाहेक अरू केही पनि छैन भन्ने बोध हुन्छ, तब कसले कोसँग डराउने र कोसँग दुःखी हुने?
१. ज्ञानीको निर्दुःखताको गहिरो रहस्य
संसारमा मानिस किन दुःखी हुन्छ?
उपनिषद्को महान् सूत्र छ: 'द्वितीयाद् वै भयं भवति' (जहाँ दोस्रो देखिन्छ, त्यहाँ भय र दुःख जन्मन्छ)।
तर तत्त्वज्ञानीका लागि:
२. समुद्र र छालहरूको दृष्टान्त
जसरी समुद्रले आफ्नै छालहरू देखेर कहिल्यै विचलित हुँदैन:
त्यस्तै, ज्ञानी पुरुष संसारका सुख-दुःख र घटनाहरूलाई आफ्नै चैतन्य-समुद्रमा उठिरहेका तरंगका रूपमा देख्छ। त्यसैले संसारमा जेसुकै घटोस्, उसको भित्री शान्तिमा एउटा सानो कोतर पनि लाग्न सक्दैन।
३. 'पूर्णम्' — अभावको अन्त्य
दुःख सधैं अभावबाट आउँछ।
तर जब ज्ञानीले आफूलाई सम्पूर्ण ब्रह्माण्डमै पूर्ण देख्छ, तब कुनै वस्तुको कमी बाँकी रहँदैन। पूर्णतामा केवल असीम आनन्द मात्र हुन्छ।