अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 17

दृष्टो येनात्मविक्षेपो निरोधं कुरुते त्वसौ। उदारस्तु न विक्षिप्तः साध्याभावात्करोति किम्॥ १७ ॥

dṛṣṭo yenātma-vikṣepo nirodhaṁ kurute tv asau | udāras tu na vikṣiptaḥ sādhyābhāvāt karoti kim || 17 ||

नेपाली भावार्थ

जसले आफ्नो मनभित्र अशान्ति वा भड्काव (विक्षेप) देख्दछ, उसले मनलाई नियन्त्रण गर्ने वा दबाउने (निरोध गर्ने) अभ्यास गरोस्; तर उदार दृष्टि भएको ज्ञानी पुरुष त कहिल्यै विक्षिप्त वा भड्किएकै हुँदैन—जब उसलाई पाउनुपर्ने कुनै साध्य नै बाँकी छैन भने, उसले मन रोक्ने के कसरत गरोस्?

English Translation

He who perceives inner distraction in himself may well practice the restraint of mind; but the noble-minded sage is never distracted. Since there is nothing left for him to achieve, what is he to do?

सार संक्षेप: पतञ्जलिका अनुसार 'योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः' (चित्तवृत्तिको निरोध गर्नु योग हो)। तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ कि मन दबाउनु त बिरामीका लागि हो; जो स्वस्थ छ, जसको कुनै लक्ष्य बाँकी छैन, उसलाई मन रोक्ने कुनै कसरत चाहिँदैन।

१. चित्तवृत्ति निरोध कसका लागि?

महर्षि पतञ्जलिको योगसूत्रले भन्छ:

"योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः" (चित्तका वृत्तिहरूलाई रोक्नु नै योग हो।)
साधकहरू दिनरात विचार रोक्ने, मन बाँध्ने र ध्यान लगाउने कसरत गर्छन्।
तर अष्टावक्र सोध्नुहुन्छ:
"मन कसले रोक्ने? जसले आफूलाई 'विक्षिप्त' (अशान्त) देखेको छ!"

  • यदि तिम्रो घरमा चोर पस्यो भने तिमीले ढोका थुन्नुपर्छ र लठ्ठी लिएर कुर्नुपर्छ।
  • तर यदि घरमा चोर छँदै छैन भने रातभर लठ्ठी घुमाएर बस्नु पागलपन हो!

२. 'उदारस्तु न विक्षिप्तः' — ज्ञानी कहिल्यै अशान्त हुँदैन

उदारचित्त ज्ञानी किन विक्षिप्त हुँदैन?
किनभने उसले जानिसक्यो कि:

  • मनका विचारहरू केवल आकाशमा उड्ने चराहरू जस्तै हुन्।
  • चरा उड्दा आकाश मैलो हुँदैन, चरा हराउँदा आकाश खाली हुँदैन।
  • विचार आए पनि आत्मा नै हो, विचार गए पनि आत्मा नै हो।
    जब विचारलाई शत्रु मानिँदैन, तब विचार रोक्ने कुनै आवश्यकता नै रहँदैन।

३. 'साध्याभावात्' — कुनै लक्ष्य बाँकी छैन

मानिसले मन किन रोक्छ? ताकि समाधि पाओस्, मुक्ति पाओस्।
तर जसको कुनै 'साध्य' (Goal) नै बाँकी छैन—जो पहिल्यै परमात्माको घरमा बसिरहेको छ—उसले केका लागि कसरत गर्ने?

मनन सूत्र:
"विचार रोक्नु द्वन्द्व हो, विचारलाई साक्षी भएर हेर्नु ज्ञान हो; जब पाउनुपर्ने केही छैन, तब रोक्नुपर्ने पनि केही छैन।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):