अष्टावक्र उवाच
सद्गुरु अष्टावक्र
श्लोक 17
दृष्टो येनात्मविक्षेपो निरोधं कुरुते त्वसौ। उदारस्तु न विक्षिप्तः साध्याभावात्करोति किम्॥ १७ ॥
dṛṣṭo yenātma-vikṣepo nirodhaṁ kurute tv asau | udāras tu na vikṣiptaḥ sādhyābhāvāt karoti kim || 17 ||
नेपाली भावार्थ
जसले आफ्नो मनभित्र अशान्ति वा भड्काव (विक्षेप) देख्दछ, उसले मनलाई नियन्त्रण गर्ने वा दबाउने (निरोध गर्ने) अभ्यास गरोस्; तर उदार दृष्टि भएको ज्ञानी पुरुष त कहिल्यै विक्षिप्त वा भड्किएकै हुँदैन—जब उसलाई पाउनुपर्ने कुनै साध्य नै बाँकी छैन भने, उसले मन रोक्ने के कसरत गरोस्?
English Translation
He who perceives inner distraction in himself may well practice the restraint of mind; but the noble-minded sage is never distracted. Since there is nothing left for him to achieve, what is he to do?
सार संक्षेप: पतञ्जलिका अनुसार 'योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः' (चित्तवृत्तिको निरोध गर्नु योग हो)। तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ कि मन दबाउनु त बिरामीका लागि हो; जो स्वस्थ छ, जसको कुनै लक्ष्य बाँकी छैन, उसलाई मन रोक्ने कुनै कसरत चाहिँदैन।
१. चित्तवृत्ति निरोध कसका लागि?
महर्षि पतञ्जलिको योगसूत्रले भन्छ:
२. 'उदारस्तु न विक्षिप्तः' — ज्ञानी कहिल्यै अशान्त हुँदैन
उदारचित्त ज्ञानी किन विक्षिप्त हुँदैन?
किनभने उसले जानिसक्यो कि:
जब विचारलाई शत्रु मानिँदैन, तब विचार रोक्ने कुनै आवश्यकता नै रहँदैन।
३. 'साध्याभावात्' — कुनै लक्ष्य बाँकी छैन
मानिसले मन किन रोक्छ? ताकि समाधि पाओस्, मुक्ति पाओस्।
तर जसको कुनै 'साध्य' (Goal) नै बाँकी छैन—जो पहिल्यै परमात्माको घरमा बसिरहेको छ—उसले केका लागि कसरत गर्ने?