अष्टावक्र उवाच
सद्गुरु अष्टावक्र
श्लोक 4
भवोऽयं भावनामात्रो न किञ्चित् परमार्थतः। नास्त्यभावः स्वभावानां भावाभावविभाविनाम्॥ ४ ॥
bhavo'yaṁ bhāvanāmātro na kiñcit paramārthataḥ | nāsty abhāvaḥ svabhāvānāṁ bhāvābhāva-vibhāvinām || 4 ||
नेपाली भावार्थ
यो सम्पूर्ण संसार वास्तवमा केवल मानसिक कल्पना (भावनामात्र) हो, परम सत्यको दृष्टिले यसको कुनै स्वतन्त्र अस्तित्व छैन; अनि अस्तित्व (भाव) र अनस्तित्व (अभाव) दुवैलाई प्रकाशित गर्ने जुन नित्य स्वाभाविक साक्षी आत्मतत्त्व छ, त्यसको कहिल्यै पनि अभाव वा विनाश हुन सक्दैन।
English Translation
This world is a mere mental projection; in absolute reality, it is nothing at all. But for that inherent Self-nature which witnesses both existence and non-existence, there is never any non-existence or destruction.
सार संक्षेप: संसार मनको कल्पना हो, त्यसैले यसका दुःखहरू पनि काल्पनिक हुन्। तर जुन साक्षी आत्माले संसार छ भन्दा पनि जान्दछ र छैन भन्दा पनि जान्दछ—त्यो नित्य आत्मा कहिल्यै मर्दैन र नासिँदैन।
१. 'भावनामात्रः' — संसार केवल मनको प्रक्षेपण हो
अद्वैत वेदान्त र आधुनिक क्वान्टम भौतिकशास्त्र दुवै यस बिन्दुमा सहमत छन्:
उदाहरण:
त्यसैले अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: 'भवोऽयं भावनामात्रो न किञ्चित् परमार्थतः'।
संसार कुनै ठोस सत्य होइन, यो केवल मनको तरंग मात्र हो।
२. 'भावाभावविभाविनाम्' — भाव र अभावको साक्षी
तर विचार गरौं:
घैँटो जन्म्यो र मर्यो, तर जसले घैँटोको हुनु र नहुनु दुवैलाई देख्यो—त्यो साक्षी चेतना घैँटोसँगै जन्मन्छ पनि र मर्दैन पनि!
३. 'नास्त्यभावः' — तिम्रो कहिल्यै अन्त्य छैन
संसारका सबै वस्तुहरू बदलिन्छन् र नष्ट हुन्छन्; तर त्यो नित्य साक्षी (तिम्रो वास्तविक स्वभाव) को कहिल्यै 'अभाव' हुन सक्दैन।
जब तिमीलाई थाहा हुन्छ कि संसार एउटा चलचित्रको दृश्य हो र म नित्य अविनाशी पर्दा हुँ, तब मृत्युको भय सधैंका लागि समाप्त हुन्छ।