अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 76

मन्दः श्रुत्वापि तद्वस्तु न जहाति विमूढताम्। निर्विकल्पो बहिर्यत्नादन्तर्विषयलालसः॥ ७६॥

mandaḥ śrutvāpi tadvastu na jahāti vimūḍhatām | nirvikalpo bahiryatnādantarviṣayalālasaḥ || 76 ||

नेपाली भावार्थ

मन्दबुद्धि मानिसले यस परम सत्य (आत्मतत्व) लाई सुनेर पनि आफ्नो मूर्खता र अज्ञान छाड्न सक्दैन। ऊ बाहिरबाट जबर्जस्ती प्रयास गरेर निर्विकल्प (विचारशून्य) ध्यानस्थ जस्तो देखिन खोज्छ, तर उसको भित्री मन भने संसारका विषय र भोगहरूको लालसाले जलिरहेको हुन्छ।

English Translation

Even having heard of that Ultimate Reality, the dull-minded does not abandon his deep delusion; outwardly through forced effort he feigns thoughtless absorption, while internally he hungers relentlessly for sense-objects.

सार संक्षेप: बाहिरी ध्यानको ढोँग गरेर भित्री वासना मेटिँदैन। आँखा बन्द गरेर ढुङ्गो जस्तै बस्ने तर भित्र पैसा, पद र कामुकताको सपना देख्ने मानिसले आफूलाई मात्र धोका दिइरहेको हुन्छ।

१. पाखण्डको चिरफार: बाहिर निर्विकल्प, भित्र लम्पट

अष्टावक्र यहाँ साधकहरूको सबैभन्दा खतरनाक पाखण्ड (hypocrisy) को पर्दाफास गर्नुहुन्छ:

  • धेरै मानिसहरू ध्यानको कक्षा लिन्छन्, गम्भीर मुद्रामा बस्छन्, र देखाउँछन् कि उनीहरू 'निर्विकल्प समाधि' मा छन् (निर्विकल्पो बहिर्यत्नात्)।
  • तर मनभित्र के चलिरहेको हुन्छ?
    • "कहिले ध्यान सकिएला र मिठो खाउँला!"
    • "कसैले मेरो प्रशंसा गर्ला कि नगर्ला?"
    • "म त्यो मान्छेसँग कसरी बदला लिऊँ?"
  • बाहिर हिउँ जस्तो चिसो देखिने तर भित्र वासनाको ज्वालामुखी दन्किने यो अवस्थालाई अष्टावक्र 'अन्तर्विषयलालसः' भन्नुहुन्छ।

२. केवल श्रवण पर्याप्त छैन यदि अहंकार बाँकी छ

  • उसले उपनिषद् र गीताका शब्दहरू सुन्छ (श्रुत्वापि तद्वस्तु)।
  • तर त्यसलाई जीवनमा उतार्दैन; ऊ आफ्नो अज्ञान त्याग्नै तयार हुँदैन (न जहाति विमूढताम्)।
  • ऊ शब्दहरूको खेल खेल्न थाल्छ तर भित्र उसको देहाभिमान र कामुकता जस्ताको तस्तै रहन्छ।
  • यस्तो मानिस ज्ञानी होइन, केवल एउटा आध्यात्मिक अभिनयकर्ता मात्र हो।

३. साधकका लागि आत्मनिरीक्षण

  • आफ्ना आँखा बन्द गरेर इमानदारीपूर्वक हेर्नुहोस्: ध्यान गर्दा तपाईंभित्र के चल्छ?
  • अरूलाई देखाउनका लागि साधनाको ढोँग नगर्नुहोस्; सत्य अरूसँग होइन, आफ्नै हृदयसँग जोडिएको छ।
  • जबसम्म भित्री वासना मेटिँदैन, तबसम्म बाहिरी शान्ति केवल भ्रम हो। पहिले भित्री वासनालाई विवेकले पगाल्नुहोस्।

मनन सूत्र:
"बाहिरी ध्यान केवल अभिनय हो यदि भित्र लालसा जीवित छ; सच्चा ध्यान त भित्री तृष्णाको पूर्ण विसर्जन हुनु हो।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):