अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 97

विक्षेपेऽपि न विक्षिप्तः समाधौ न समाधिमान्। जाड्येऽपि न जडो धन्यः पाण्डित्येऽपि न पण्डितः॥ ९७॥

vikṣepe'pi na vikṣiptaḥ samādhau na samādhimān | jāḍye'pi na jaḍo dhanyaḥ pāṇḍitye'pi na paṇḍitaḥ || 97 ||

नेपाली भावार्थ

संसारको कोलाहल वा विक्षेपमा पर्दा पनि जो विचलित हुँदैन, समाधिमा बस्दा पनि समाधिको अहंकार गर्दैन, बाहिरबाट मौन वा जड देखिँदा पनि जो जड हुँदैन, र ठूला-ठूला शास्त्रीय ज्ञान बोल्दा पनि जो पण्डितको अहङ्कार गर्दैन— त्यो आत्मज्ञानी महापुरुष नै संसारमा सच्चा अर्थमा धन्य हो।

English Translation

Not distracted even amid distraction, not identifying as the meditator even in samadhi, not inert even in apparent stillness, and not a vain scholar even in profound wisdom—blessed indeed is that sage!

सार संक्षेप: सच्चा ज्ञानी न कोलाहलले विचलित हुन्छ, न समाधिको घमण्ड गर्छ। न ऊ अज्ञानी जस्तो जड हुन्छ, न पण्डित जस्तो अहङ्कारी। ऊ सबै अवस्थाहरूलाई साक्षी भएर हेर्ने धन्य, निष्कलंक महापुरुष हो।

१. चार आध्यात्मिक द्वन्द्वहरूमा ज्ञानीको समता

अष्टावक्रले यस श्लोकमा चारवटा विरोधाभासी अवस्थाहरू प्रस्तुत गर्नुभएको छ:

  1. विक्षेप र समाधि:
    • जब बजारको भीड वा घरको कोलाहल आउँछ, ज्ञानीको भित्री शान्ति भत्किँदैन (न विक्षिप्तः)।
    • अनि जब ऊ आँखा चिम्लेर समाधिमा बस्छ, ऊ 'म समाधिमा छु' भनेर समाधिसँग टाँसिँदैन (न समाधिमान्)।
  2. जाड्य र पाण्डित्य:
    • कहिलेकाहीँ ऊ अबोध बालक जस्तै चुपचाप माटोमा बस्छ, तर ऊ जड वा मूर्ख होइन (न जडः)।
    • कहिलेकाहीँ उसका मुखबाट वेद र उपनिषद्का गूढ रहस्यहरू बग्छन्, तर उसमा पण्डितको कुनै घमण्ड हुँदैन (न पण्डितः)।

२. 'धन्यः' — ज्ञानीको अद्वैत महिमा

अष्टावक्र यस्तो सन्तलाई 'धन्यः' भन्नुहुन्छ:

  • किनकि ऊ कुनै पनि अवस्थाको दास होइन; ऊ सबै अवस्थाहरूको स्वामी हो।
  • समाधि आउनु र जानु मनको धर्म हो; ज्ञान आउनु र जानु बुद्धिको धर्म हो।
  • तर आत्मा त समाधि र विक्षेप, ज्ञान र अज्ञान दुवैलाई प्रकाशित गर्ने नित्य प्रकाश हो।

३. साधकका लागि मनन

  • भीडभाडमा विचलित नहुनुहोस् र एकान्तमा अहंकार नगर्नुहोस्।
  • आफ्नो विद्वत्तालाई अहंकारको आभूषण नबनाउनुहोस्; ज्ञान जति गहिरो हुन्छ, मानिस उति सरल र नम्र हुन्छ।
  • आफ्नो भित्री साक्षी स्वरूपलाई स्मरण गर्नुहोस् जहाँ न कुनै विक्षेप छ, न कुनै पाण्डित्यको बोझ।

मनन सूत्र:
"म न विक्षेपमा चञ्चल हुन्छु, न समाधिको अहंकार गर्छु; म त सबै अवस्थाको धन्य, अविचल र नित्य साक्षी आत्मा हुँ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):