अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 12

क्व धर्मः क्व च वा कामः क्व चार्थः क्व विवेकता। इदं कृतमिदं नेति द्वन्द्वैर्मुक्तस्य योगिनः॥ १२ ॥

kva dharmaḥ kva ca vā kāmaḥ kva cārthaḥ kva vivekatā | idaṁ kṛtam idaṁ neti dvandvair muktasya yoginaḥ || 12 ||

नेपाली भावार्थ

'मैले यो काम गरिसकें' र 'मैले यो काम गर्न अझै बाँकी छ' जस्ता गर्नुपर्ने र नगर्नुपर्ने सबै मानसिक द्वन्द्वहरूबाट पूर्णतया मुक्त भइसकेको योगीका लागि कहाँ धर्म, कहाँ अर्थ, कहाँ काम र कहाँ नै विवेकको कुनै आवश्यकता बाँकी रहन्छ र?

English Translation

For the yogi who is utterly freed from the dualities of 'this has been accomplished' and 'this is yet to be done', where is virtue (dharma), where is sensory desire (kama), where is wealth (artha), and where is intellectual discrimination (viveka)?

सार संक्षेप: जहाँसम्म कर्तव्य र अकर्तव्यको मानसिक हिसाब-किताब छ, त्यहाँसम्म मानिस धर्म र अधर्मको नियममा बाँधिन्छ। तर जब मन यी द्वन्द्वहरूबाट माथि उठेर आत्मामै विलीन हुन्छ, तब नियम र अनुशासनका सबै पर्खालहरू स्वतः समाप्त हुन्छन्।

१. 'क्व' (कहाँ?) को क्रान्तिकारी गर्जना

यस श्लोकमा अष्टावक्रले चारपटक 'क्व' (कहाँ?) शब्दको प्रयोग गर्नुभएको छ:

  • क्व धर्मः (कहाँ धर्म?)
  • क्व कामः (कहाँ काम?)
  • क्व अर्थः (कहाँ अर्थ?)
  • क्व विवेकता (कहाँ विवेक?)

साधारण दृष्टिले हेर्दा यो अराजक लाग्न सक्छ। तर अष्टावक्र यहाँ असामाजिक हुन सिकाउनुहुन्न; उहाँ चेतनाको त्यो सर्वोच्च स्तरको कुरा गर्दै हुनुहुन्छ जहाँ आत्माबाहेक कुनै दोस्रो वस्तु नै बाँकी रहँदैन।

  • जो बिरामी छ, उसलाई औषधिको नियम चाहिन्छ। तर जो पूर्ण निरोगी भइसक्यो, उसलाई औषधिको के काम?
  • धर्म, अर्थ, काम र विवेक—यी सबै मनलाई नियन्त्रण गर्ने औजार हुन्। जब मन नै आत्मामा लीन भइसक्यो, तब यी औजारहरूको के काम?

२. 'इदं कृतमिदं नेति' — अन्तिम द्वन्द्व

मानिसलाई सबैभन्दा बढी केले सताउँछ?
"मैले यो गरें, तर त्यो गर्न पाइनँ!"

  • यो पश्चात्ताप र अधुरोपनको भावले मानिसलाई बाँधेर राख्छ।
  • तर ज्ञानीले बुझ्छ कि सबै काम प्रकृतिका गुणहरूले आफैं गरिरहेका छन्; आत्माले कहिल्यै केही गरेकै छैन र गर्न बाँकी पनि केही छैन।

जब यो अकर्ता भाव जाग्दछ, तब मानिस सम्पूर्ण मानसिक द्वन्द्वबाट मुक्त हुन्छ।

३. विवेकको पनि पार

सुरुवातमा साधकलाई 'विवेक' (सत्य र असत्य छुट्याउने बुद्धि) चाहिन्छ।
तर जब केवल सत्य (आत्मा) मात्र बाँकी रहन्छ र असत्य हराउँछ, तब छुट्याउने के? त्यसैले त्यहाँ विवेक पनि विश्राम लिन्छ।

मनन सूत्र:
"न धर्मको अहङ्कार छ, न पापको डर; जब गर्नुपर्ने केही बाँकी रहँदैन, तब आत्मा पूर्ण स्वतन्त्र बन्दछ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):