अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 5

न दूरं न च संकोचाल्लब्धमेवात्मनः पदम्। निर्विकल्पं निरायासं निर्विकारं निरञ्जनम्॥ ५ ॥

na dūraṁ na ca saṁkocāl labdham evātmanaḥ padam | nirvikalpaṁ nirāyāsaṁ nirvikāraṁ nirañjanam || 5 ||

नेपाली भावार्थ

आत्माको परम पद न त धेरै टाढा छ, न त कुनै सानो परिधिमा सीमित छ; त्यो त पहिल्यैदेखि सदा प्राप्त नै छ (लब्धमेव)। त्यो स्वरूप सम्पूर्ण संकल्प-विकल्पबाट रहित (निर्विकल्प), कुनै परिश्रमविना नै सहज (निरायास), सदा परिवर्तनहीन (निर्विकार) र पूर्णतया निष्कलङ्क एवं शुद्ध (निरञ्जन) छ।

English Translation

The state of the Self is neither far away nor is it confined within spatial limits; it is already ever-attained. It is free from dual concepts (nirvikalpa), effortless (nirāyāsa), changeless (nirvikāra), and absolutely spotless (nirañjana).

सार संक्षेप: परमात्मा कुनै टाढाको तारा होइन जसलाई भेट्न वर्षौं यात्रा गर्नुपरोस्। आत्मा त तिमी स्वयं हौ, जो पहिल्यै प्राप्त छ। यसलाई पाउन कुनै कसरत (आयास) गर्नु पर्दैन, केवल यसलाई ढाक्ने भ्रम त्याग्नुपर्छ।

१. 'लब्धमेव' — अध्यात्मको सबैभन्दा ठूलो रहस्य

धेरैजसो साधकहरू सोच्छन्:
"म अहिल्यै अज्ञानी छु, म धेरै वर्ष ध्यान गर्छु, अनि धेरै पछि गएर कुनै दिन मलाई परमात्मा प्राप्त हुनेछ!"
अष्टावक्र यो भ्रमलाई चक्नाचूर पार्नुहुन्छ:

"न दूरं न च संकोचाल्लब्धमेवात्मनः पदम्"

आत्मा कुनै भविष्यको उपलब्धि होइन।

  • यदि परमात्मा पछि प्राप्त हुने कुनै वस्तु हुन्थ्यो भने, त्यो वस्तु पछि नासिन पनि सक्थ्यो!
  • जे कुरा कर्म गरेर पाइन्छ, त्यो अनित्य हुन्छ।
    तर आत्मा त तिम्रो आफ्नै अस्तित्व हो। तिमी अहिले, यही क्षण, पूर्ण रूपले ब्रह्म नै हौ। त्यसैले यो 'लब्धमेव' (Already Attained) छ।

२. चार दिव्य विशेषणहरू

यस श्लोकमा अष्टावक्रले आत्माका चार अनुपम लक्षणहरू दिनुभएको छ:

  1. निर्विकल्पम्: जहाँ कुनै दुई विचार वा छनोटहरू छैनन्।
  2. निरायासम्: जसलाई पाउन कुनै दौडधूप वा कसरत गर्नु पर्दैन; केवल शान्त भएर बस्नु नै पर्याप्त छ।
  3. निर्विकारम्: शरीर जन्मन्छ, हुर्कन्छ, बुढो हुन्छ र मर्छ; तर आत्मामा कुनै विकार वा उमेरको प्रभाव पर्दैन।
  4. निरञ्जनम्: जसरी आकाशमा जतिसुकै कालो धुवाँ उडे पनि आकाशमा कालो दाग बस्दैन, त्यस्तै आत्मा सदा निष्कलङ्क छ।

३. आफ्नै घरमा फर्किनु

आफ्नो घाँटीमा लगाएको हार हरायो भनेर मानिस दिनभर पूरै बजार खोज्दै हिँड्यो।
साँझ कसैले भन्यो—"अरे, तिम्रो हार त तिम्रै घाँटीमा छ!"
के उसले हार नयाँ पायो? अहँ, हार त पहिल्यै थियो, केवल भ्रम हटेको मात्र हो।
त्यस्तै, तिम्रो आत्मा तिमीभित्रै छ; केवल बाहिरी खोज बन्द गर।

मनन सूत्र:
"टाढा खोज्नु भ्रम हो, आफूलाई चिन्नु सत्य हो; जो पहिल्यै प्राप्त छ, उसलाई पाउन कुनै प्रयास चाहिन्न।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):